Altruizm w pięciu dyscyplinach

Altruizm w pięciu dyscyplinach to to samo pytanie – dlaczego ludzie pomagają innym, nawet gdy ich to coś kosztuje – postawione z pięciu stron. Filozofia pyta, czy altruizm jest rozumny; antropologia, czy leży w naszej naturze; psychologia społeczna, kiedy i dlaczego ludzie pomagają; ekonomia, czy człowiek kalkuluje tylko dla siebie; socjologia, co spaja społeczeństwo. Ta strona podsumowuje, co wnosi do tego dziesięcioro myślicielek i myślicieli z tych dziedzin – tak, jak Tobias O. R. Alke wybrał ich w 2017 roku w Wybranych perspektywach altruizmu i w 2026 roku na nowo sprawdził z oryginałem.

Wynik w jednym zdaniu: Człowiek jest z natury nastawiony na wzgląd na innych; altruizm i interes własny wzajemnie się nie wykluczają; wzajemność niesie tam, gdzie jest wolna, a przymus niszczy to, co chce chronić.

Samo słowo ukuł Auguste Comte w 1851 roku – „vivre pour autrui”, żyć dla innych (zob. Altruizm u Comte’a). Co pojęcie oznacza dziś, opisuje hasło Altruizm; ta strona porządkuje dziedziny.

Filozofia: czy altruizm jest rozumny?

Dla Thomasa Nagela altruizm nie jest poruszeniem uczucia, lecz wymogiem rozumu: kto widzi siebie jako jednego spośród wielu, musi traktować racje innych tak poważnie jak własne – tak jak roztropność traktuje przyszłe „ja” tak poważnie jak dzisiejsze. Egoisty nie obala, pokazuje jego cenę. Friedrich Nietzsche dostarcza próby przeciwnej: jego moralność niewolnicza to sposób wartościowania, który rodzi się z urazy bezsilnych – nie pomaganie. Zarazem zna on dawanie z obfitości, które sam nazywa egoizmem, a które my odczytujemy jako altruizm z wolności.

→ Możliwość altruizmu (Nagel) · Moralność niewolnicza (Nietzsche) · Stanowisko Dobro w człowieku u Friedricha Nietzschego

Antropologia: czy gotowość do pomocy leży w naszej naturze?

Frans de Waal nadał poglądowi, że moralność jest cienką warstwą nad samolubną naturą, nazwę teorii fasady – i mu się sprzeciwił: empatia i wzajemność są cegiełkami moralności, wyrosłymi w ewolucji zwierząt społecznych. Michael Tomasello pokazuje, że dzieci mniej więcej od pierwszych urodzin pomagają z własnej inicjatywy, bez nagrody; komu pomagają, tego się uczą. Według niego altruizm wyrasta ze współpracy dla wspólnej korzyści. Obaj pozostawiają otwartym, czy człowiek jest „dobry” – zdolny do moralności z pewnością jest.

→ Teoria fasady (de Waal) · Wspólna intencjonalność (Tomasello) · Prospołeczna natura człowieka

Psychologia społeczna: kiedy i dlaczego ludzie pomagają?

Hans-Werner Bierhoff porządkuje przyczyny: empatia, normy odpowiedzialności i wzajemności, osobowość – oraz sytuacja, która hamuje pomoc, gdy odpowiedzialność rozkłada się na wielu. Pokazuje też stronę odbiorców: pomoc, której nie można odwzajemnić, rani; pomoc, która uzależnia, mija się z celem. Czy istnieje motyw czysto altruistyczny, nazywa pytaniem otwartym; z reguły oba motywy działają jednocześnie. Marco F. H. Schmidt i Jessica A. Sommerville stwierdzili, że już dzieci 15-miesięczne oczekują sprawiedliwego podziału – a te, które go oczekują, chętniej się dzielą; w kierunku wielokrotnie potwierdzone, w sile prawdopodobnie przecenione.

→ Zachowania pomocne (Bierhoff) · Oczekiwanie sprawiedliwości (Schmidt/Sommerville) · Empatia

Ekonomia: czy człowiek kalkuluje tylko dla siebie?

Ernst Fehr i Simon Gächter wykazali, że ludzie karzą gapowiczów na własny koszt i że współpraca wtedy rośnie; nazywają to karaniem altruistycznym. Późniejsze badania uczą miary: umiarkowana kara, odbierana jako sprawiedliwa, wspiera współpracę, jej nadmiar ją niszczy. Axel Ockenfels wyjaśnia sprawiedliwość i wzajemność tym, że ludzie zwracają uwagę także na swoją pozycję względem innych. Ekonomia sama porzuca tym samym założenie czystego interesu własnego – nie racjonalność.

→ Karanie altruistyczne (Fehr/Gächter) · Uczciwość w decyzjach ekonomicznych (Ockenfels) · Stanowiska Czy człowiek kalkuluje tylko dla siebie? · Kto naprawdę wyzyskuje – państwo czy rynek?

Socjologia: co spaja społeczeństwo?

Émile Durkheim odnajduje spoistość nowoczesnych społeczeństw w podziale pracy: kto umie co innego, jest zdany na innych, a podstawą tej solidarności jest altruizm; wymuszony podział pracy nazywa formą patologiczną. Marcel Mauss pokazuje na przykładzie daru, że dawanie jest zarazem wolne i zobowiązujące: kto daje, wiąże; kto przyjmuje, jest winien odwzajemnienie – a kto nie może odwzajemnić, zostaje zraniony. Obaj szukają środka między zbyt silną a zbyt słabą więzią.

→ Solidarność przez podział pracy (Durkheim) · Dar (Mauss) · Wzajemność · Stanowiska Czego socjologia może się nauczyć od altruizmu · Umrzeć bogatym – hańba?

Co wspólnie pokazuje pięć dyscyplin?

1. Gotowość do pomocy jest wrodzona, jej kierunku się uczymy. Dzieci wcześnie pomagają z własnej inicjatywy; komu i jak, uczą się we wspólnocie (Warneken i Tomasello 2006; Dahl i Brownell 2019).
2. Mieszane motywy są normą – i nie są dowodem przeciwnym. Kto pomaga i dobrze się przy tym czuje, mimo to pomaga.
3. Wzajemność niesie, gdy jest wolna. Odwzajemniona w wolności łączy, wymuszona rozkłada.
4. Kara potrzebuje miary. Może wspierać współpracę; podniesiona do rangi zasady niszczy ją (Balliet i in. 2011; Gächter i in. 2008).
5. Obraz czystego interesu własnego się nie sprawdza – mówi to sama ekonomia.
6. Żadna dziedzina w pojedynkę nie wyjaśnia altruizmu. Eksperyment pokazuje przyczyny, filozofia racje, socjologia porządek, w którym one działają.
7. Nasze odczytanie: Jednostka i wspólnota warunkują się nawzajem. Altruizm rośnie tam, gdzie ludzie mogą swobodnie osądzać, swobodnie dawać i swobodnie odwzajemniać – wolna wymiana jest indywidualistyczna i stanowi podstawę altruizmu. Stanowiska przeciwne stoją otwarcie obok: Hayek widział altruizm przede wszystkim w małej grupie, a wielki porządek opierał według niego na wyuczonych regułach; Carnegie i Mauss chcieli ustaw i podatków tam, gdzie my stawiamy na dobrowolność.

Perspektywy

Od 2017 roku wiele się potwierdziło, a niektóre efekty okazały się mniejsze: to, że dzieci wcześnie oceniają sprawiedliwie, obowiązuje w kierunku, lecz efekty są zapewne przecenione; czy już niemowlęta wolą pomocników, jest w badaniach sporne (Margoni i Surian 2018). To, czy rynki wzmacniają sprawiedliwość wobec obcych, czy obniżają hamulce moralne, ma dowody w obu kierunkach (Henrich i in. 2010; Falk i Szech 2013). Socjologia na nowo otworzyła się na pytania biologiczne. Otwarte pozostaje, jak wychowanie i kultura kierują wrodzoną gotowością do pomocy, jak wyniki laboratoryjne sprawdzają się w codzienności i jak w ogóle mierzyć altruizm.

Co w 2017 roku odczytywaliśmy inaczej

• Durkheim uchodził dla nas za myśliciela, który przeszedł od indywidualizmu do kolektywizmu – to odczytanie jednego z interpretatorów (zob. Durkheim).
• Z Bierhoffa zrobiliśmy przeciwnika; podziela on nasz pogląd, że mieszane motywy nie znoszą altruizmu (zob. Bierhoff).
• Odrzucaliśmy karę jako zasadę i mieliśmy przy tym na myśli każdą karę; liczy się miara (zob. Fehr/Gächter).
• Obarczaliśmy „rynek” odpowiedzialnością za erozję tego, co społeczne; chodzi o porządek sterowany i zniekształcony – nie o wolną wymianę (zob. Kto naprawdę wyzyskuje?).
• Moralność niewolniczą Nietzschego utożsamialiśmy z altruizmem; u niego jest ona wartościowaniem z urazy, nie pomaganiem (zob. Moralność niewolnicza).
• Comte’owi wkładaliśmy w usta pojęcia takie jak kolektywizm; to nasze pojęcia analityczne – w haśle Comte mówi własnymi słowami (zob. Altruizm u Comte’a).

27 wkładów do socjologii

Praca z 2017 roku zamykała się 27 wkładami, które pięć dziedzin oferuje socjologii. Tutaj stoją w wersji, która ostaje się po sprawdzeniu z oryginałem.

Jak socjologia może przyjąć te wkłady, opisuje stanowisko Czego socjologia może się nauczyć od altruizmu; jak badania nad altruizmem rozkładają się na przestrzeni dziesięcioleci, pokazuje Rozwój dyskursu o altruizmie.

Więcej od Instytutu Kyborg w wyszukiwarce Google — Preferowane źródło w Google↗

Autor: Tobias O. R. Alke