Moralność niewolnicza (Nietzsche)

Moralnością niewolniczą Friedrich Nietzsche nazywa sposób wartościowania, który rodzi się z urazy bezsilnych: uznaje to, co silne, za złe, a współczucie, pokorę i użyteczność wynosi do rangi dobra. U Nietzschego nie można jej utożsamiać z altruizmem – także człowiek dostojny pomaga, lecz z nadmiaru, nie z obowiązku ani ze współczucia. Moralność panów i moralność niewolnicza są dla niego typami wartościowania, nie warstwami społecznymi: mogą współistnieć w jednym i tym samym człowieku.

To hasło wyjaśnia pojęcia Nietzschego tak, jak on sam ich używa – z jego sformułowaniem i miejscem w tekście. Jak przenosimy je na dzisiejsze porządki, opisuje stanowisko Dobro w człowieku u Friedricha Nietzschego. O samym pojęciu zob. Altruizm.

O autorze. Friedrich Nietzsche (1844–1900) był niemieckim filozofem i filologiem klasycznym. Pojęcia tego hasła pochodzą przede wszystkim z Jenseits von Gut und Böse (pol. „Poza dobrem i złem”, 1886) i Zur Genealogie der Moral (pol. „Z genealogii moralności”, 1887). Cytujemy według Kritische Studienausgabe lub Digitale Kritische Gesamtausgabe, w ich pisowni („Werth”, „Thätigkeit”).

Uwaga do przekładu. Nietzschego cytujemy w niemieckim oryginale. Dłuższe cytaty opatrzone są polskim przekładem w nawiasie kwadratowym „[przekład własny: …]”, krótkie zwroty – polskim odpowiednikiem w nawiasie okrągłym; wszystkie te przekłady są nasze własne, nie pochodzą z opublikowanych wydań polskich. Skróty: JGB = Jenseits von Gut und Böse, GM = Zur Genealogie der Moral, Za I = Also sprach Zarathustra (pol. „Tako rzecze Zaratustra”), część pierwsza.

Co Nietzsche rozumie przez moralność niewolniczą i moralność panów?

Nietzsche rozróżnia dwa sposoby wartościowania: „Es giebt Herren-Moral und Sklaven-Moral” [przekład własny: „Istnieje moralność panów i moralność niewolników”] (JGB § 260). W kulturach wyższych obie występują – jak pisze – zmieszane, „sogar im selben Menschen, innerhalb Einer Seele” (nawet w tym samym człowieku, w obrębie jednej duszy; tamże). Są to więc typy, nie klasy.

Moralność panów wartościuje z poczucia własnej pełni; jej przeciwieństwem jest para dobry – lichy. Moralność niewolnicza wartościuje z położenia uciśnionych; jej przeciwieństwem jest para dobry – zły: „Während alle vornehme Moral aus einem triumphirenden Ja-sagen zu sich selber herauswächst, sagt die Sklaven-Moral von vornherein Nein zu einem „Ausserhalb“, zu einem „Anders“, zu einem „Nicht-selbst““ [przekład własny: „Podczas gdy wszelka moralność dostojna wyrasta z triumfalnego mówienia Tak samej sobie, moralność niewolnicza od początku mówi Nie wobec jakiegoś ‚zewnątrz’, wobec ‚inaczej’, wobec ‚nie-siebie’”] (GM I § 10).

Co moralność niewolnicza stawia wysoko, Nietzsche opisuje tak:

„hier kommt das Mitleiden, die gefällige hülfbereite Hand, das warme Herz, die Geduld, der Fleiss, die Demuth, die Freundlichkeit zu Ehren —, denn das sind hier die nützlichsten Eigenschaften und beinahe die einzigen Mittel, den Druck des Daseins auszuhalten. Die Sklaven-Moral ist wesentlich Nützlichkeits-Moral.” (JGB § 260)

[przekład własny: „tu do czci dochodzi współczucie, uczynna, gotowa do pomocy ręka, ciepłe serce, cierpliwość, pracowitość, pokora, uprzejmość —, bo to są tu najużyteczniejsze właściwości i niemal jedyne środki, by wytrzymać ucisk istnienia. Moralność niewolnicza jest w istocie moralnością użyteczności.”]

„Dobry” tej moralności jest według niego „gutmüthig, leicht zu betrügen, ein bischen dumm vielleicht” (dobroduszny, łatwy do oszukania, może trochę głupi; tamże). To zaostrzona typologia Nietzschego, nie sąd o ludziach, którzy tak postępują.

Czym jest resentyment?

Resentyment to dla Nietzschego uraza tych, którzy nie mogą się bronić, i źródło moralności niewolniczej:

„Der Sklavenaufstand in der Moral beginnt damit, dass das Ressentiment selbst schöpferisch wird und Werthe gebiert” (GM I § 10).

[przekład własny: „Bunt niewolników w moralności zaczyna się od tego, że sam resentyment staje się twórczy i rodzi wartości.”]

Rozstrzygający jest kierunek spojrzenia: „Diese Umkehrung des werthesetzenden Blicks – diese nothwendige Richtung nach Aussen statt zurück auf sich selber – gehört eben zum Ressentiment” [przekład własny: „To odwrócenie ustanawiającego wartości spojrzenia – ten konieczny kierunek na zewnątrz zamiast z powrotem na samego siebie – należy właśnie do resentymentu”] (tamże). Kto tak wartościuje, określa dobro dopiero przez to, co odrzuca. Dzisiejsze badania odczytują resentyment jako mechanizm psychologiczny, nie jako cechę jakiejś grupy (Leiter 2019; Reginster 2021).

Kim jest kapłan ascetyczny?

W trzeciej części Z genealogii moralności pojawia się kapłan ascetyczny: pasterz i lekarz cierpiących. „Er vertheidigt in der That gut genug seine kranke Heerde, dieser seltsame Hirt” [przekład własny: „Broni on doprawdy dość dobrze swego chorego stada, ten osobliwy pasterz”] (GM III § 15). Nadaje cierpieniu sens, ucząc cierpiącego, by winy szukał w sobie samym: „der Priester ist der Richtungs-Veränderer des Ressentiment” (kapłan jest tym, który zmienia kierunek resentymentu; tamże).

Jego środki przeciw cierpieniu Nietzsche wylicza: „die machinale Thätigkeit” (machinalną działalność), do tego „die Freude des Freude-Machens (als Wohlthun, Beschenken, Erleichtern, Helfen, Zureden, Trösten, Loben, Auszeichnen)” [przekład własny: „radość sprawiania radości (jako dobroczynność, obdarowywanie, ulżenie, pomaganie, dodawanie otuchy, pocieszanie, chwalenie, wyróżnianie)”] oraz wolę wspólnoty, tworzenie gmin (GM III § 18).

W pobliżu ideału ascetycznego Nietzsche sytuuje także filozofów, uczonych i artystów: nauka jest według niego „die beste Bundesgenossin des asketischen Ideals” (najlepszą sprzymierzeńczynią ideału ascetycznego; GM III § 25), artyści zaś to „Kammerdiener einer Moral oder Philosophie oder Religion” (kamerdynerzy jakiejś moralności, filozofii lub religii; GM III § 5). Nasze przeniesienie tej postaci na dzisiejszą religię, ekonomię, politykę, nauki i kulturę zawiera stanowisko o Nietzschem; jest ono wyraźnie naszym odczytaniem.

Czy współczucie jest u Nietzschego czymś złym?

Krytyka Nietzschego dotyczy wartości tego, co „Unegoistischen” (nieegoistyczne), „der Mitleids-, Selbstverleugnungs-, Selbstopferungs-Instinkte” (instynktów współczucia, samozaparcia, samoofiary), które Schopenhauer miał „vergoldet, vergöttlicht und verjenseitigt” (pozłocić, ubóstwić i przenieść w zaświaty; GM, Przedmowa § 5). Współczesną moralność nazywa „Religion des Mitleidens” (religią współczucia; JGB § 202).

Rozróżnia jednak, kto współczuje:

„wenn ein solcher Mann Mitleiden hat, nun! dies Mitleiden hat Werth! Aber was liegt am Mitleiden Derer, welche leiden!” (JGB § 293)

[przekład własny: „gdy taki człowiek współczuje, no cóż! to współczucie ma wartość! Ale cóż znaczy współczucie tych, którzy cierpią!”]

Chodzi o mężczyznę, który według Nietzschego „von Natur Herr ist” (z natury jest panem). Nietzsche nie odrzuca więc pomagania, lecz współczucie jako program cierpiących. Należy od tego odróżnić współodczuwanie, które nie cierpi razem z innymi, lecz rozumie – więcej w haśle Empatia.

Czy Nietzsche zna altruizm? Cnota obdarzająca

Tak – choć nazywa go inaczej. Człowiek dostojny pomaga nieszczęśliwemu, „aber nicht oder fast nicht aus Mitleid, sondern mehr aus einem Drang, den der Überfluss von Macht erzeugt” [przekład własny: „ale nie lub prawie nie ze współczucia, lecz raczej z popędu, który rodzi nadmiar mocy”] (JGB § 260). W Zaratustrze staje się z tego cnota obdarzająca:

„eine schenkende Tugend ist die höchste Tugend. […] heil und heilig heisse ich diese Selbstsucht” (Za I, Von der schenkenden Tugend 1).

[przekład własny: „cnota obdarzająca jest najwyższą cnotą. […] zdrową i świętą nazywam tę samolubność.”]

Tę zdrową samolubność Nietzsche przeciwstawia „die kranke Selbstsucht” (chorej samolubności), która „immer stehlen will” (zawsze chce kraść; tamże). Zarazem twierdzi: „der Egoismus gehört zum Wesen der vornehmen Seele” [przekład własny: „egoizm należy do istoty duszy dostojnej”] (JGB § 265), a miłość bliźniego to „eure schlechte Liebe zu euch selber” (wasza zła miłość do samych siebie; Za I, „O miłości bliźniego”). Niemiecki słownik socjologii streszcza pogląd Nietzschego tak: „fasste den A. als eine verdeckte, nivellierend wirkende Form des Egoismus schwacher Menschen auf (-> Sklavenmoral)” [przekład własny: „ujmował altruizm jako ukrytą, działającą niwelująco formę egoizmu ludzi słabych (-> moralność niewolnicza)”] (Hillmann 2007: 23).

Nasze odczytanie: Słowem Nietzschego jest samolubność. To dawanie z pełni odczytujemy jako prawdziwy altruizm. Wyrasta ono z silnej, wolnej jednostki, nie z obowiązku i nie ze współczucia. W tym Nietzsche spotyka się z naszym przekonaniem, że altruizm jest najsilniejszy tam, gdzie ludzie dają w sposób wolny i z własnej siły.

Kim jest człowiek silny, człowiek dostojny?

„Es ist die Sache der Wenigsten, unabhängig zu sein: – es ist ein Vorrecht der Starken” [przekład własny: „Niezależność jest sprawą nielicznych: – jest przywilejem silnych”] (JGB § 29). Człowiek dostojny jest „genöthigt zu einer eigenen Gesetzgebung” (zmuszony do własnego prawodawstwa; JGB § 262); do oznak dostojeństwa Nietzsche zalicza „die eigne Verantwortlichkeit nicht abgeben wollen, nicht theilen wollen” (nie chcieć oddawać własnej odpowiedzialności, nie chcieć się nią dzielić; JGB § 272). W Genealogii nazywa się go „das souveraine Individuum” (suwerenną jednostką), mającą „Macht über sich und das Geschick” (władzę nad sobą i losem; GM II § 2).

Uczciwie trzeba dodać: silny człowiek Nietzschego nie jest wolny od przemocy. Potrafi „einen Verwegenen strafen und niederwerfen” (ukarać i powalić zuchwalca); jest „ein Mann, der seinen Zorn und sein Schwert hat” (mężczyzną, który ma swój gniew i swój miecz; JGB § 293).

Co Nietzsche mówi o karze i łasce?

O karze Nietzsche wyrokuje trzeźwo: „damit zähmt die Strafe den Menschen, aber sie macht ihn nicht „besser““ [przekład własny: „w ten sposób kara oswaja człowieka, ale nie czyni go ‚lepszym’”] (GM II § 15). Przywilejem najpotężniejszego jest u niego nie zemsta, lecz łaska: pozostaje ona „das Vorrecht des Mächtigsten, besser noch, sein Jenseits des Rechts” (przywilejem najpotężniejszego, lepiej jeszcze: jego poza-prawem); społeczeństwo pewne siebie mogłoby sobie pozwolić, by „ihren Schädiger straflos zu lassen” (pozostawić bez kary tego, kto mu szkodzi; GM II § 10).

Zarazem drwi z moralności, która ze strachu w końcu staje po stronie „selbst für ihren Schädiger, den Verbrecher” (nawet tego, kto jej szkodzi – przestępcy): „Strafen: das scheint ihr irgendworin unbillig” (karać – to wydaje się jej w jakiś sposób niesłuszne; JGB § 201). Nietzsche krytykuje więc jedno i drugie – okrucieństwo kary i jej zniesienie ze strachu. O badaniach nad karą i współpracą zob. Karanie altruistyczne (Fehr/Gächter).

Które fragmenty są sporne?

W pierwszej części Z genealogii moralności (GM I § 7–8) Nietzsche przypisuje „Sklavenaufstand in der Moral” (bunt niewolników w moralności) do określonego miejsca w dziejach religii i mówi o „Politik der Rache” (polityce zemsty). To jego teza, z jego przypisaniem do jednego ludu i jednej religii. Tego przypisania nie przejmujemy; religie stoją dla nas obok siebie, nie jedna nad drugą. Badacze spierają się, czy te fragmenty należy czytać jako antyjudaizm, czy jako polemikę z pewnym kapłaństwem (Holub 2016; Niemeyer 2017); Loeb (2018) widzi źródło w kaście kapłańskiej. Jak umiejscawiamy ten fragment, opisuje stanowisko o Nietzschem.

Do Nietzschego należy także to, że afirmuje hierarchię i uważa niewolnictwo „in irgend einem Sinne” (w jakimś sensie) za warunek wyższej kultury (JGB § 257). To jego stanowisko; kto go czyta, powinien je znać.

Moralność niewolnicza dziś: dlaczego dobre uczynki bywają deprecjonowane

Dla teraźniejszości pojęcie Nietzschego jest interpretacją, nie ustaleniem empirycznym. Co pokazują badania: dobre uczynki nie są deprecjonowane jako takie, lecz w określonych warunkach.

• Kto czyni dobro i sam na tym korzysta, bywa w pojedynczej ocenie osądzany surowiej niż ktoś, kto myśli tylko o sobie (tainted altruism, Newman i Cain 2014; replikacja w badaniu z wcześniejszą rejestracją: Alcala i in. 2022).
• Ludzie, których dobre zachowanie odbierane jest jako cichy wyrzut, bywają deprecjonowani; postronni obserwatorzy natomiast ich cenią (Monin, Sawyer i Marquez 2008; Minson i Monin 2012).
• Osoby w rzucający się w oczy sposób bezinteresowne mogą zostać nawet wypchnięte z grupy (Parks i Stone 2010). Hojność zwykle poprawia reputację, ale w pewnych warunkach może też kosztować (Raihani i Power 2021).
• Odwrotnie: radość z pomagania uchodzi w oczach obserwatorów za znak prawdziwego zaangażowania; deprecjonowany jest ten, kto szuka uznania lub się przechwala (Barasch i in. 2014).

Deprecjonowanie dobrych uczynków jest ogólnoludzkim mechanizmem, nie cechą jakiejś warstwy, religii czy „moralności”. Szerzej o tym w części Warum werden gute Taten manchmal abgewertet? (Dlaczego dobre uczynki bywają deprecjonowane?) niemieckiego hasła Altruismus.

Pojęcia pokrewne

Altruizm · Miłość bliźniego i altruizm · Egoizm · Empatia · Kolektywizm i indywidualizm · Możliwość altruizmu (Nagel) · Religia

→ Więcej o tym odczytaniu: Dobro w człowieku u Friedricha Nietzschego – kapłani ascetyczni dziś i człowiek silny.

Więcej od Instytutu Kyborg w wyszukiwarce Google — Preferowane źródło w Google↗

Autor: Tobias O. R. Alke