Dar (Mauss)

Według Marcela Maussa dar jest zarazem dobrowolny i zobowiązujący. Kto daje, ten wiąże drugiego; kto przyjmuje, jest winien odwzajemnienie. Dar nie jest więc ani kupnem, ani podarunkiem bez następstw, lecz więzią między ludźmi – i jedną z najstarszych form, w których powstaje wspólnota.

To hasło omawia analizę daru dokonaną przez Maussa i jej znaczenie dla altruizmu, nie zaś całość jego dzieła.

O autorze. Marcel Mauss (1872–1950), francuski socjolog i etnolog, siostrzeniec i uczeń Émile’a Durkheima. Jego Essai sur le don („Szkic o darze”) ukazał się w 1925 roku i należy do najczęściej cytowanych tekstów nauk społecznych.

Uwaga tłumacza: tam, gdzie niemiecki oryginał cytuje Maussa według wydania niemieckiego (Suhrkamp 1990), cytat pozostaje po niemiecku, a po nim następuje nasz polski przekład oznaczony „przekład własny”; nie pochodzi on z żadnego opublikowanego wydania polskiego. Pojęcia z francuskiego oryginału (Essai sur le don) pozostają po francusku.

Czym jest dar według Marcela Maussa?

Mauss przebadał relacje o społecznościach Polinezji, Melanezji, Andamanów i północno-zachodniego wybrzeża Ameryki, a także dawne prawo rzymskie, indyjskie, germańskie i celtyckie. Wszędzie znalazł ten sam wzór: świadczenia, które wyglądają na podarunki, są w istocie wiążące – „der Theorie nach freiwillig, in Wirklichkeit verpflichtend gegeben und erwidert” [przekład własny: „w teorii dobrowolnie, w rzeczywistości obowiązkowo dawane i odwzajemniane”].

Takie formy wymiany Mauss nazywa świadczeniami całkowitymi (prestations totales): są one jednocześnie gospodarcze, prawne, religijne i świąteczne. Wymienia się nie tylko rzeczy, lecz także uprzejmości, uczty, posługi i małżeństwa. Dar nie jest zatem zjawiskiem marginalnym, lecz jednym z fundamentów współżycia.

Czy dar jest dobrowolny, czy obowiązkowy?

Jedno i drugie. Mauss opisuje trzy obowiązki:

1. Dawać. Kto jest zamożny albo może wyprawić ucztę, musi dawać.
2. Przyjmować. Odrzucenie daru jest w tych społecznościach równoznaczne z wrogością.
3. Odwzajemniać. Kto nie odda w należyty sposób, traci poważanie i może popaść w niewolę za długi.

Wolność tkwi w formie, więź – w samej rzeczy. Końcowa formuła Maussa brzmi: daje się librement et obligatoirement – dobrowolnie i obowiązkowo. To zobowiązanie jest więzią, nie karą. Uczta i spór leżały w badanych społecznościach blisko siebie; dar jest sposobem, by się spotkać, nie szkodząc sobie nawzajem – jak ujmuje to Mauss: stanąć naprzeciw siebie, nie wyrzynając się, i dawać sobie, nie składając siebie w ofierze.

Co oznacza „duch daru”?

Mauss opiera się na maoryskim słowie hau: dar (taonga) niesie w sobie coś z dającego, siłę (mana), która dąży z powrotem do niego. Dlatego trzeba go odwzajemnić. Ta interpretacja jest w etnologii sporna: Raymond Firth, Claude Lévi-Strauss i Marshall Sahlins odczytywali hau każdy inaczej, a Annette Weiner pokazała, że niektóre rzeczy mają moc właśnie dlatego, że się je zatrzymuje, dając zarazem (Sahlins 1972; Weiner 1992).

Harald Alke opisuje w swoich książkach to samo doświadczenie z własnej perspektywy: przy wytwarzaniu duch wytwórcy przenika do rzeczy, a podarunek niesie intencję tego, kto go daje – i dlatego także wiąże. Tam, gdzie Mauss opisuje więź jako spoiwo wspólnoty, Harald Alke zaleca uważność wobec tego, jakie więzi przyjmuje się wraz z podarunkiem.

Czy dar jest bezinteresowny?

Nie – ale nie jest też interesowny. Mauss nazywa go „uneigennützig und verpflichtend zugleich” [przekład własny: „bezinteresownym i zarazem zobowiązującym”], czymś pośrednim. Najwyraźniej pokazuje to potlacz na północno-zachodnim wybrzeżu Ameryki: kto najwięcej rozda lub zniszczy, zdobywa najwyższą rangę. Mauss pyta przy tym wprost, czy u nas jest aż tak inaczej – czy i tu bogactwo nie jest przede wszystkim środkiem kierowania innymi.

Dar leży więc dokładnie między biegunami, które zwykle się sobie przeciwstawia: nie jest ani czystym altruizmem, ani czystym egoizmem, lecz jednym i drugim – i właśnie dzięki temu jest trwały. Kto szuka „czystego”, pozbawionego następstw daru, ten według Jonathana Parry’ego szuka nowoczesnej idei, która powstała dopiero wtedy, gdy ściśle oddzielono rynek od podarunku (Parry 1986).

Dlaczego rani dar, którego nie można odwzajemnić?

Ponieważ stawia obdarowanego w długu, z którego nie może się wydostać. Mauss pisze, że dobroczynność wciąż rani tego, kto ją przyjmuje.

Nasze odczytanie: tu tkwi sedno dobrego pomagania. Wzajemność nie zaczyna się od dającego, który potrzebuje uznania, lecz od obdarowanego, który potrzebuje możliwości odwzajemnienia – przez podziękowanie, przez własny wkład, przez przekazanie dalej innym. Pomoc na równych prawach oznacza uznać drugiego za kogoś, kto sam ma coś do dania. Badania wspierają obie strony: wdzięczność wzmacnia gotowość do pomocy (Grant & Gino 2010), a uroczysty dar można rozumieć jako wzajemne publiczne uznanie (Hénaff 2019).

Co utraciła nowoczesność?

Mauss pisze, że homo oeconomicus stoi „nicht hinter uns, sondern vor uns” [przekład własny: „nie za nami, lecz przed nami”]: człowiek dopiero od niedawna jest „Rechenmaschine” [przekład własny: „maszyną liczącą”], a my na szczęście jeszcze nie zaszliśmy aż tak daleko. Chciał, abyśmy pozostali czymś więcej niż tylko finansistami, nawet jeśli staniemy się lepszymi księgowymi.

W tym odczytaniu nie utracono żadnej harmonii – tej w badanych społecznościach nie było. Utracono moralny charakter wymiany: to, że rzeczy wiążą ludzi ze sobą, zamiast jedynie ich zaopatrywać. Tak ujmuje to etnolog E. E. Evans-Pritchard we wstępie do Maussa: wymiana dóbr nie była tam czynnością mechaniczną, lecz moralną, która tworzyła i podtrzymywała więzi osobowe. Powieści Haralda Alkego (pisane pod nazwiskiem Rik van Leeven) opowiadają o tym samym: pokojowe społeczności znają prawo gościnności – i obowiązki, które nakłada ono na gościa.

Kto gwarantuje wzajemność?

Tu stawiamy Maussa i siebie obok siebie, nie wygładzając różnicy.

• Mauss: Przyjmował z uznaniem ubezpieczenia społeczne jako nowoczesną formę daru: komuś, kto pracował przez całe życie, społeczeństwo jest coś winne, a państwo powinno za to ręczyć. Odrzucał komunizm tak samo jak zwykłe samolubstwo; szukał drogi środka, opartej na spółdzielniach i kasach wzajemnej pomocy. Rynki miały pozostać.
• Nasze odczytanie: Trwała gospodarka opiera się na jednostkach – na wielu podmiotach, wielu drogach, wielu cenach, w których błędy pozostają małe i lokalne. Gospodarka masowa, która osiąga swoją wielkość dopiero dzięki regulacji, wymyka się wolnemu rynkowi. Wtedy jedno miejsce decyduje o wiedzy rozproszonej wśród niezliczonych ludzi – to problem wiedzy, który opisał Friedrich August von Hayek (Hayek 1945). Wynik staje się droższy, a koszty ponoszą najpierw ci, którzy mają najmniej.
• W czym się zgadzamy: co do dobrowolnych, przejrzystych wspólnot – spółdzielnia i kasa wzajemnej pomocy pasują do gospodarki jednostek.
• W czym się rozchodzimy: co do państwa jako gwaranta. Opieka, która przychodzi nieproszona i nie dopuszcza odwzajemnienia, czyni z obdarowanego – według ustaleń samego Maussa – kogoś nadzorowanego. Tę strukturę bada stanowisko Przestrzeń, w której oddycha dusza.

Należy do tego także nasze spojrzenie na konsumpcję: nieokiełznana konsumpcja masowa jest następstwem złych warunków życia. Kto nie prowadzi spełnionego życia, próbuje wypełnić tę lukę konsumpcją. Gospodarki, które to wykorzystują, są regulowane, nie indywidualistyczne; tam, gdzie ludzie mogą swobodnie się rozwijać, problem konsumpcji jest znacznie mniej rozległy. Sam Mauss patrzył na obdarowywanie swoich czasów życzliwiej: cieszył się, że jeszcze nie wszystko sprowadza się do kupna i sprzedaży.

Co mówią dziś badania?

• Wzajemność jest normą. Socjolog Alvin Gouldner opisał ją w 1960 roku jako regułę obecną w niemal wszystkich systemach moralnych (Gouldner 1960).
• Dar działa także w życiu zawodowym. George Akerlof interpretował umowy o pracę jako częściową wymianę darów: wynagrodzenie wyższe od koniecznego jest odwzajemniane większym zaangażowaniem (Akerlof 1982). Eksperymenty potwierdziły to w laboratorium (Fehr, Kirchsteiger & Riedl 1993); w terenie efekty są słabsze i często krótkotrwałe.
• Zbyt duże dary bywają odrzucane. W porównawczych eksperymentach w 15 małych społecznościach uczestnicy w niektórych grupach odrzucali także bardzo hojne oferty – dokładnie tak, jak można by się spodziewać po Maussie: dar, którego nie można odwzajemnić, wiąże zbyt mocno (Henrich i in. 2005).
• Czysty dar to myśl nowoczesna. Parry (1986) i inni pokazują, że idea całkowicie bezinteresownego podarunku powstała dopiero wraz z oddzieleniem rynku od moralności.

Co napisał o tym Tobias O. R. Alke w 2017 roku?

W książce Ausgewählte Perspektiven des Altruismus (Wybrane perspektywy altruizmu, 2017) Mauss jest jedną z dziesięciu centralnych perspektyw. Tobias O. R. Alke podkreślił tam, że Mauss nie tylko domaga się całościowości, lecz także całościowo argumentuje, że zrywa z odrzucaniem wzajemności w kontekście dobroczynności i że jednostka wnosi się do wspólnoty w sposób „indywidualistyczno-solidarny”.

Sprawdzenie na francuskim oryginale pokazuje: te rdzenie się bronią, niektóre nawet lepiej niż w 2017 roku – przede wszystkim wzajemność, którą Mauss uzasadnia od strony obdarowanego. Trzy odczytania z 2017 roku natomiast się nie bronią: obieg dóbr w tamtych społecznościach nie był „bez przymusu” (ohne Zwang), lecz obowiązkowy; „przymus” (Zwang) i „kłamstwo społeczne” (soziale Lüge) opisują u Maussa sam dar, a nie nowoczesny „szał prezentów” (Geschenkewahn); a dla tezy, że nowoczesna gospodarka potrzebuje kolektywizmu, Mauss nie jest świadkiem. Kolektywizm pozostaje pojęciem autora na określenie gospodarki masowej powiązanej z państwem. Odnotowuje to nowe wydanie.

Co to oznacza w praktyce?

• Pozwolić na odwzajemnienie. Kto pomaga, zostawia drugiemu przestrzeń, by mógł coś oddać – także coś drobnego. To chroni jego godność.
• Przyjmować podziękowanie. Podziękowanie nie jest zapłatą, lecz częścią daru; kto się przed nim broni, odmawia odwzajemnienia.
• Przekazywać dalej zamiast rozliczać. Wzajemność nie musi wracać do dającego; może wędrować dalej, do innych (zob. Wzajemność).
• Zwracać uwagę na więź. Dar wiąże. Warto sprawdzić, jaką więź przyjmuje się wraz z dużym podarunkiem – i jaką nakłada się na innych.
• Świętować. Mauss wprost zalecał radość z publicznego dawania, z gościnności i ze święta – miejsc, w których powstaje wspólnota.

Pojęcia pokrewne

Wzajemność · Solidarność przez podział pracy (Durkheim) · Altruizm · Egoizm · Kolektywizm i indywidualizm · Wspólnota, która nas wzmacnia · Miłość bliźniego i altruizm · Prospołeczna natura człowieka

Więcej od Instytutu Kyborg w wyszukiwarce Google — Preferowane źródło w Google↗

Autor: Tobias O. R. Alke