Karanie altruistyczne (Fehr/Gächter)

Karanie altruistyczne oznacza u Ernsta Fehra i Simona Gächtera, że ludzie na własny koszt karzą innych, którzy uchylają się od wspólnego wkładu – choć sami nic z tego nie mają. Korzyść odnoszą inni: kto został ukarany, angażuje się potem bardziej. W eksperymencie siłą napędową był gniew, a bez możliwości karania współpraca się załamywała.

To hasło dotyczy tego jednego wyniku i tego, co mówi on o karze i współpracy – nie całego dorobku obu badaczy. O samym pojęciu zob. Altruizm, o wzajemności – Wzajemność.

O badaczach. Ernst Fehr (ur. 1956) to austriacki ekonomista z Uniwersytetu w Zurychu i jeden z najbardziej znanych przedstawicieli eksperymentalnej ekonomii behawioralnej. Simon Gächter (ur. 1965), również Austriak, prowadzi badania na University of Nottingham. Ich wspólny artykuł Altruistic punishment in humans ukazał się w 2002 roku w Nature.

Co badali Fehr i Gächter?

240 studentów w Zurychu grało przy ekranach w grę o dobro wspólne. W czteroosobowych grupach każda osoba otrzymywała jednostki pieniężne i mogła je zatrzymać albo włożyć we wspólny projekt. Każda wpłacona jednostka przynosiła każdemu członkowi grupy 0,4 jednostki zwrotu. Grupie opłacało się więc, gdy wszyscy wpłacali wszystko – jednostce natomiast, gdy sama nic nie dawała i korzystała z wpłat innych. Kto tak postępuje, w ekonomii nazywany jest gapowiczem (ang. free rider).

Decydujący był układ eksperymentu: po każdej rundzie grupy mieszano od nowa, nikt nie spotkał tej samej osoby dwa razy, wszystko pozostawało anonimowe. Kto karał, nie mógł więc mieć z tego żadnej późniejszej korzyści. W jednym z wariantów uczestnicy mogli po każdej rundzie karać innych: jeden punkt karny kosztował karzącego jedną jednostkę, a ukaranego trzy.

Jaki był wynik?

Bez możliwości karania współpraca się załamywała: w ostatniej rundzie 58,9 procent nie wpłacało już nic. Przy możliwości karania wpłaty rosły z rundy na rundę. 84,3 procent uczestników ukarało kogoś co najmniej raz, 34,3 procent więcej niż pięć razy – choć każda kara kosztowała ich samych pieniądze. Najczęściej ci, którzy wpłacali dużo, karali tych, którzy wpłacali mało – i to tym surowiej, im większe było odstępstwo.

Siłę napędową Fehr i Gächter widzą w negatywnych emocjach. W pytaniach zadanych po grze większość deklarowała, że byłaby bardzo zirytowana, gdyby ktoś inny prawie nic nie wpłacał. Altruistycznym nazywają więc karanie nie z powodu szlachetnego motywu, lecz dlatego, że kosztuje ono karzącego i przynosi korzyść innym. Ludzką współpracę nazywają zagadką ewolucyjną – ich wynik pokazuje mechanizm, dzięki któremu współpraca się utrzymuje, a nie dowód na to, skąd się wzięła.

Co wiadomo od tamtej pory?

• Karanie daje satysfakcję. U osób, które mogą ukarać nieuczciwe zachowanie, w mózgu aktywuje się układ nagrody (de Quervain i in. 2004).
• Umiarkowana kara wspiera współpracę – w wielu eksperymentach, podobnie jak nagroda (Balliet, Mulder & Van Lange 2011). W ciągu wielu rund kara może przynieść korzyść także całej wspólnocie (Gächter, Renner & Sefton 2008). Szczególnie dobrze działa tam, gdzie ludzie i tak sobie ufają (Balliet & Van Lange 2013).
• Nagroda działa równie dobrze. Tam, gdzie wkład można nagradzać, grupy współpracują podobnie dobrze – bez kosztów, jakie niesie kara (Rand i in. 2009).
• Nadmiar przechyla szalę. Sankcje odbierane jako egoistyczne lub wrogie podkopują gotowość do pomocy (Fehr & Rockenbach 2003). Gdy ukarani karzą w odwecie, powstają waśnie i współpraca spada (Nikiforakis 2008). W niektórych grupach kara trafia wręcz właśnie w osoby skłonne do współpracy (Herrmann, Thöni & Gächter 2008). A ci, którzy karzą najwięcej, wcale nie wychodzą na tym lepiej: „Winners don’t punish” („Zwycięzcy nie karzą”; przekład własny) (Dreber i in. 2008).
• Kara może stać się ceną. Gdy przedszkola wprowadziły opłatę za spóźniony odbiór dzieci, spóźniało się więcej rodziców – kara zamieniła obowiązek w usługę, którą można opłacić (Gneezy & Rustichini 2000).
• Kto karze, często uchodzi za godnego zaufania. Osobom, które na własny koszt ścigają niesprawiedliwość, w eksperymencie chętniej się ufa (Jordan i in. 2016).
• W wychowaniu przeważają wady kar fizycznych. Bicie wiąże się z większą, a nie mniejszą liczbą problemów z zachowaniem u dzieci (Gershoff & Grogan-Kaylor 2016). W wymiarze sprawiedliwości silniej odstrasza pewność kary niż jej surowość (Nagin 2013).

Co pokazują eksperymenty w innych kulturach?

To, że ludzie na własny koszt karzą łamanie reguł, występuje w wielu społeczeństwach – jak silnie i wobec kogo, różni się jednak wyraźnie (Henrich i in. 2006). Badanie zuryskich naukowców w Papui-Nowej Gwinei pokazało, że osoby postronne surowiej karzą naruszenie reguły, gdy ofiara należy do ich własnej grupy, a łagodniej, gdy należy do niej sprawca (Bernhard, Fischbacher & Fehr 2006). Takie różnice stoją obok siebie, a nie jedna nad drugą.

Jedna granica dotyczy wszystkich tych badań. Etnolog Bronisław Malinowski postulował, by wspólnotę przez długi czas poznawać metodą obserwacji uczestniczącej i rozumieć jej reguły od wewnątrz. Gra o pieniądze z regułami narzuconymi z zewnątrz wnosi natomiast własne, obce normy. Pokazuje, jak ludzie postępują w tej sytuacji gry – nie zaś, jak żyliby bez niej, a tym bardziej nie jakiś stan pierwotny ludzkości.

Czy karanie altruistyczne jest altruizmem?

Tu zaczyna się nasza krytyka. Kto karze z gniewu, idzie za pragnieniem zemsty, nawet jeśli inni na tym korzystają. W pewnym portrecie Fehra czytamy, że także zemsta jest „ein solches uneigennütziges Verhalten” („takim bezinteresownym zachowaniem”; przekład własny); sam Fehr nazywa ją „häufig nichts anderes als die dunkle Seite des Gerechtigkeitssinns” („często niczym innym jak ciemną stroną poczucia sprawiedliwości”; przekład własny). Gdy zemstę ogłasza się cnotą, ponieważ służy porządkowi, przymus staje się dobrodziejstwem – tę myśl śledzimy wstecz aż do Auguste’a Comte’a: chciał on włączyć jednostkę w porządek kierowany odgórnie i wobec odstępców przewidywał w końcu także przemoc (zob. Altruizm u Comte’a).

D. Harald Alke ujmuje to krócej, z doświadczenia: „Ale zemsta się nie opłaca.” (Energia dla milionów, 1993).

Nasze odczytanie: nadmiar kar niszczy każdą współpracę

Kara może wspierać współpracę – jako ostatni środek, w umiarkowanej mierze i odbierana jako sprawiedliwa. Tam, gdzie wypływa z gniewu, okazuje się zbyt surowa, trafia w osoby postronne albo staje się zasadą, niszczy to, co ma chronić. Pytanie nie brzmi więc „kara – tak czy nie?”, lecz ile, kiedy i od kogo. Kolejność jest dla nas jasna: najpierw wyjaśnić, docenić i nagrodzić, pozwolić naprawić szkodę, okazać wyrozumiałość – i dopiero potem, z umiarem, sankcjonować.

Altruistyczna nie jest dla nas zemsta, lecz porządek, który potrzebuje jej możliwie rzadko.

Co w 2017 roku odczytaliśmy inaczej

W Wybranych perspektywach altruizmu (2017, po niemiecku) w kilku miejscach nieściśle zrelacjonowaliśmy eksperyment: nie była to symulacja komputerowa, lecz prawdziwe decyzje przy ekranach; bez kary współpraca nie spadła nieznacznie, lecz się załamała; a badanie w Papui-Nowej Gwinei nie było eksperymentem kontrolnym do Fehra i Gächtera, lecz osobnym, późniejszym badaniem. Nasza krytyka myśli, by zemstę interpretować jako altruizm, pozostaje – stoi teraz na właściwym wyniku.

Pojęcia pokrewne

• Altruizm – pojęcie, jego pochodzenie u Comte’a i jego interpretacje
• Altruizm u Comte’a – co Comte rozumiał przez to słowo i w czym się z nim nie zgadzamy
• Wzajemność – wzajemność i pięć reguł współpracy Nowaka
• Kolektywizm i indywidualizm – kiedy presja grupy przechyla szalę
• Wspólna intencjonalność (Tomasello) – normy, karanie przez osoby trzecie i współpraca
• Oczekiwanie sprawiedliwości (Schmidt/Sommerville) – sprawiedliwość już u małych dzieci
• Zachowania pomocne (Bierhoff) – kiedy ludzie pomagają

Więcej od Instytutu Kyborg w wyszukiwarce Google — Preferowane źródło w Google↗

Autor: Tobias O. R. Alke