Czy człowiek kalkuluje tylko dla siebie? Co eksperymenty pokazują o interesie własnym i uczciwości

10.10.2026

Autor: Tobias O. R. Alke · mit Claude (Anthropic)

Stanowisko zamiast leksykonu. Ten tekst jest wyraźnie subiektywnym głosem, datowanym na 2026 rok. Neutralną wiedzę podstawową zawiera hasło leksykonu Egoizm.

Nie – w eksperymentach ludzie współpracują częściej, niż wymagałby ich materialny interes własny, a współczucie zmienia ich decyzje także tam, gdzie interes własny byłby jednoznaczny. W dużej mierze pokazała to sama ekonomia: poszerzyła model czystego interesu własnego, nie rezygnując z rozumu. To, czy przeważy uczciwość, czy interes własny, zależy mniej od pojedynczego człowieka niż od porządku, który ujmuje wzajemne działanie w ramy.

Co oznacza model czystego interesu własnego – a czego nie oznacza?

Często myli się dwa założenia: że ludzie działają rozumnie i że myślą tylko o sobie. Badania podważyły drugie, nie pierwsze. Axel Ockenfels i Werner Raub rezygnują z czystego interesu własnego, a zachowują racjonalność (2010: 124; zob. Uczciwość w decyzjach ekonomicznych (Ockenfels)).

Ernst Fehr i Klaus Schmidt wykazali w 1999 roku, że preferencje uczciwości (fairness) wyjaśniają zachowanie zarówno w konkurencji, jak i we współpracy. To, czy ostatecznie wynik określają uczciwi, czy kierujący się interesem własnym, zależy od otoczenia gospodarczego. Już Marcel Mauss zauważył, że człowiek czysto kalkulujący nie jest pierwotną postacią: „L’homo œconomicus n’est pas derrière nous, il est devant nous” – „homo oeconomicus nie leży za nami, lecz przed nami” (przekład własny) (1925: 176).

Co eksperymenty pokazują o współpracy i współczuciu?

W dylemacie więźnia uczestnicy dowiadywali się, że ich partner nie podjął współpracy. Bez współczucia współpracowało potem 5 procent, przy wcześniej wzbudzonym współczuciu – 45 procent (Batson & Ahmad 2001). To wynik laboratoryjny; na ile da się go przenieść na codzienność, pozostaje otwarte. Kierunek jest jednak wyraźny: współczucie zmienia decyzje, także wbrew własnej korzyści (zob. Empatia).

W eksperymencie Fehra i Gächtera 84,3 procent uczestników przynajmniej raz ukarało na własny koszt osoby niewspółpracujące, 15,7 procent nigdy, a 9,3 procent ponad dziesięć razy (2002: 137). Kara kosztuje karzącego i przynosi korzyść innym.

Mieszane motywy ocenia się surowo: kto czyni dobro i sam na tym korzysta, wypada w ocenie pojedynczej gorzej niż ktoś, kto nie czyni żadnego dobra. Przy bezpośrednim porównaniu obu przypadków efekt znika (Newman & Cain 2014: 648, 650).

Czy kara jest zasadą rynku?

Nie. Karanie altruistyczne to idea porządku: przymus w imieniu wspólnoty. Nasze zdanie: w wolnej wymianie nikt nikogo nie karze – po prostu przestaje się z kimś wymieniać. Gotowość do karania występuje w wielu społeczeństwach, w bardzo różnym stopniu (Henrich i in. 2006); nie jest cechą żadnego zawodu ani żadnej szkoły myślenia.

I wymaga umiaru: kara odbierana jako interesowna może osłabiać zachowania altruistyczne (Fehr & Rockenbach 2003; zob. Karanie altruistyczne (Fehr/Gächter)).

Czy bodźce mogą wypierać poczucie wspólnoty?

Znany przykład: przedszkole wprowadziło karę pieniężną za spóźniony odbiór dzieci – i spóźnień przybyło. Rodzice odczytali karę jako cenę (Gneezy & Rustichini 2000). Bodźce mogą wypierać wewnętrzne motywacje, ale w innych warunkach także je wzmacniać. Wypierają je, gdy są odbierane jako kontrola (Frey & Jegen 2001) i gdy sygnalizują, że oczekuje się interesowności (Bowles 2016).

Czy studia ekonomiczne czynią ludzi interesownymi?

Studenci ekonomii rzadziej współpracują w grach eksperymentalnych (Frank, Gilovich & Regan 1993). Nie wykazano, że to studia ich takimi czynią; bardziej prawdopodobne jest, że osoby o takiej skłonności częściej wybierają ten kierunek (Girardi i in. 2024).

Nasz wniosek: kto uczy modeli, uczy też obrazu człowieka. Dlatego obok modelu czystego interesu własnego powinno stać to, co badania wiedzą o prospołecznej naturze człowieka. Krytyka dotyczy nauczanego obrazu człowieka, a nie wykładowców czy studentów.

Co to oznacza dla rynku i wymiany?

Wyniki badań wskazują w obu kierunkach. W badaniu obejmującym piętnaście społeczeństw integracja rynkowa szła w parze z większą uczciwością wobec obcych, „although not across all measures” – „choć nie we wszystkich miarach” (przekład własny) (Henrich i in. 2010). Inne eksperymenty pokazują, że sytuacje rynkowe mogą obniżać moralne zahamowania (Falk & Szech 2013) – i że normy społeczne ograniczają tę erozję (Bartling, Weber & Yao 2015; Bartling & Özdemir 2023).

Nasza teza: wolna wymiana jest indywidualistyczna i stanowi podstawę altruizmu. Nasza krytyka dotyczy porządku narzuconego politycznie, który podaje się za rynek, a nie samej wymiany. Szerzej o tym w stanowisku Kto naprawdę wyzyskuje – państwo czy rynek?.

Więcej tła: Egoizm · Możliwość altruizmu (Nagel) · Czego socjologia może się nauczyć od altruizmu