Umrzeć bogatym – hańba? Czego fundatorzy dokonują dla wolnego społeczeństwa

10.10.2026

Autor: Tobias O. R. Alke · mit Claude (Anthropic)

Stanowisko zamiast leksykonu. Ten tekst jest wyraźnie subiektywnym głosem, datowanym na 2026 rok. Neutralną wiedzę podstawową zawiera hasło leksykonu Odpowiedzialność.

Uwaga tłumacza: cytaty z Andrew Carnegiego pozostają po angielsku, cytaty ze Steffena Sigmunda i niemieckiego Federalnego Urzędu Kryminalnego po niemiecku, a cytat z Marcela Maussa po francusku; po każdym następuje nasz polski przekład oznaczony „przekład własny”. Nie pochodzi on z żadnego opublikowanego wydania polskiego.

Andrew Carnegie napisał w 1889 roku: „The man who dies thus rich dies disgraced.” (przekład własny: „Kto umiera tak bogaty, umiera zhańbiony.”) Hańba spada na tego, kto gromadzi wielki majątek, zamiast za życia wykorzystać go dla innych – a nie na samo bogactwo. Fundatorzy przekształcają majątek zdobyty na rynku w instytucje, które niezależnie działają na rzecz dobra wspólnego. Nasze spojrzenie: dobrowolne fundowanie jest darem. O własnym majątku i jego przekazaniu decyduje ten, kto go wypracował – a fundacja rodzinna może połączyć troskę Carnegiego o spadkobierców bez własnego dorobku z tą wolnością.

Co Carnegie miał na myśli, mówiąc, że „umrzeć bogatym to hańba”?

Sens niesie jedno małe słowo: thus, „tak”. Chodzi o tego, kto zostawia miliony, „which was his to administer during life” (przekład własny: „którymi za życia mógł zarządzać”) – majątek, którym mógł za życia zarządzać i który mógł wykorzystać (Carnegie 1889: 664). W rozpowszechnionej wersji niemieckiej tego „tak” brakuje, na przykład w motcie u Steffena Sigmunda (2000: 333). Bez tego słowa zdanie brzmi jak pogarda dla bogactwa. Chodzi o coś przeciwnego.

Carnegie nazywa „Individualism, Private Property, the Law of Accumulation of Wealth, and the Law of Competition” (przekład własny: „indywidualizm, własność prywatną, prawo akumulacji bogactwa i prawo konkurencji”) „highest results of the human experience” (przekład własny: „najwyższymi osiągnięciami ludzkiego doświadczenia”) (1889: 657). Zamożny człowiek powinien żyć skromnie, z umiarem troszczyć się o swoich bliskich (661) i zarządzać nadwyżką jako powiernik – jako „the mere agent and trustee for his poorer brethren” (przekład własny: „jedynie pełnomocnik i powiernik swoich uboższych braci”) (662). Bezładną jałmużnę odrzuca; pomagać chce tym, „who will help themselves” (przekład własny: „którzy sami sobie pomogą”) (663).

W pierwszym wydaniu naszej książki o altruizmie (2017) przejęliśmy to zdanie bez „tak” i odczytaliśmy je jako pochwałę ubóstwa. To był błąd: Carnegie nie żąda ubóstwa, lecz czynnego dawania za życia.

Co powinni otrzymać spadkobiercy?

Carnegie pyta: „Why should men leave great fortunes to their children? If this is done from affection, is it not misguided affection?” (przekład własny: „Dlaczego ludzie mieliby zostawiać dzieciom wielkie fortuny? Jeśli czynią to z miłości, czy nie jest to miłość źle pojęta?”). Żona i córki powinny otrzymać „moderate sources of income” (przekład własny: „umiarkowane źródła dochodu”), synowie „very moderate allowances indeed, if any” (przekład własny: „doprawdy bardzo umiarkowane uposażenie, jeśli w ogóle”) – bo „great sums bequeathed oftener work more for the injury than for the good of the recipients” (przekład własny: „wielkie sumy zapisane w spadku częściej działają na szkodę niż na pożytek obdarowanych”) (1889: 658). Środki na utrzymanie i wykształcenie rodziny nazywa „not wealth, but only competence” (przekład własny: „nie bogactwem, lecz jedynie dostatkiem”) (657). Nikogo więc nie chciał wydziedziczać; nie chciał przekazywać w spadku wielkich majątków.

Motyw jest zasadny. Kto tylko dziedziczy majątek, nie budując niczego sam, temu często brakuje poczucia odpowiedzialności za niego. To ta sama myśl co w starym powiedzeniu: daj człowiekowi rybę, a nakarmisz go na jeden dzień; naucz go łowić ryby, a nakarmisz go na całe życie. Dotyczy to także rodziny.

Ale decyduje spadkodawca. O tym, co stanie się ze spadkiem, decyduje ten, kto wypracował majątek – nie państwo. Majątek przekazywany jako przedsiębiorstwo nie jest ponadto bogactwem leżącym odłogiem, lecz środkiem zarobkowania. Krytyka Carnegiego mierzy w bezczynną wielką fortunę, nie w zakład rzemieślniczy czy firmę rodzinną.

Naszym wzorem jest fundacja rodzinna. Zapewnia rodzinie dochód podstawowy, w ustalonych ramach może być wykorzystana także ponad to i zawsze pozostaje zobowiązana do dbania o dobro rodziny. W ten sposób łączy troskę Carnegiego, wolność spadkodawcy i spójność rodziny. (To wzór, nie porada prawna ani podatkowa.)

Rozróżnienie Carnegiego między córkami a synami dziś już nie obowiązuje. W 1889 roku kobiety miały niewiele możliwości samodzielnego zarobkowania. Dziś obchodzenie się z odziedziczonymi środkami nie jest kwestią płci: odpowiedzialność i rozrzutność spotyka się zarówno u spadkobierców, jak i spadkobierczyń.

Należy tu, naszym zdaniem, jeszcze jedna obserwacja: tam, gdzie odziedziczone środki finansują kampanie przeciwko „kapitalizmowi”, który jako wolny rynek w gruntownie uregulowanej gospodarce w ogóle nie istnieje, sukces przodków obraca się przeciwko porządkowi, w którym powstał. To, co jest przy tym zwalczane jako rynek, jest z naszego punktu widzenia często wynikiem sterowania przez państwo – więcej w stanowisku Kto naprawdę wyzyskuje – państwo czy rynek?.

Dlaczego odnoszący sukcesy przedsiębiorcy zakładają fundacje?

Socjolog Steffen Sigmund często opisuje fundatorów jako „kreative Zerstörer“ (przekład własny: „twórczych niszczycieli”), którzy zawdzięczają swój sukces gospodarczy innowacyjnemu, niekonwencjonalnemu działaniu (2008: 95). Fundowanie zakłada więc zarobkowanie. Sigmund nazywa fundatora człowiekiem pogranicza (Grenzgänger): pośredniczy on między gospodarką, kulturą i wspólnotą, a jego działanie porusza się „zwischen altruistischen Absichten und dem Wunsch nach symbolischer Anerkennung“ (2001: 215; przekład własny: „między altruistycznymi zamiarami a pragnieniem symbolicznego uznania”).

Przykładem jest hamburski przedsiębiorca Kurt A. Körber. Według Sigmunda chciał on „innerhalb der Gesellschaft das ethische Pflichtgefühl zur stärksten Säule der Marktwirtschaft aufzurichten“ (2001: 228; przekład własny: „uczynić w społeczeństwie etyczne poczucie obowiązku najmocniejszym filarem gospodarki rynkowej”), bez którego wolna wspólnota nie mogłaby istnieć. Dokładnie tak rozumiemy fundowanie: jako odpowiedzialność, która wyrasta z wolnego zarobkowania.

Badania nad darczyństwem znają wiele motywów występujących obok siebie. Bekkers i Wiepking (2011) ujmują je w osiem mechanizmów, wśród nich altruizm, prestiż i własne wartości.

Co czyni fundację niezależną?

Fundacje kapitałowe żyją z dochodów z zasobu majątkowego. Fundacje dochodowe zależą natomiast „ständig vom Stifter und dessen Kapitalzuflüssen“ (Sigmund 2004: 104; przekład własny: „stale od fundatora i jego wpłat kapitału”). Fundacja prawa prywatnego jest dla Sigmunda „die autonomste Organisation …, die das deutsche Recht kennt“ (tamże; przekład własny: „najbardziej autonomiczną organizacją …, jaką zna prawo niemieckie”); państwo sprawuje jedynie nadzór prawny (tamże). Między państwem a stowarzyszeniami Sigmund dostrzega „ein, teilweise konfligierendes, Kooperationsverhältnis“ (2008: 90; przekład własny: „stosunek współpracy, częściowo konfliktowy”) – a nie stały konflikt.

Nasz wniosek: niezależność wyrasta z własności. Kto chce niezależnych fundacji, nie może gardzić zarobkowaniem, z którego się one wywodzą. Należy od nich odróżnić organizacje utrzymujące się przeważnie ze środków podatkowych – zob. hasło leksykonu NGOs und Interessenvertretung (po niemiecku).

Czy dawanie jest mniej warte, gdy dający zyskuje uznanie?

Newman i Cain (2014: 648) wykazali osobliwy efekt: kto czyni dobro i sam na tym korzysta, jest w osobnej ocenie oceniany gorzej niż ktoś, kto nie czyni żadnego dobra. Nazywają to tainted altruism, „splamionym altruizmem”. Gdy oba przypadki widzi się obok siebie, efekt znika; wtedy są oceniane jednakowo (650). Wynik potwierdzono w badaniu zarejestrowanym z wyprzedzeniem (Alcala i in. 2022).

Sigmund stwierdza: „Das Reziprozitätsprinzip ist konstitutiv für das Stiften“ (2008: 94; przekład własny: „Zasada wzajemności jest konstytutywna dla fundowania”). Fundowanie może też zabezpieczać status i ma „nicht per se und ausschließlich solidaritätsfördernde Motive und Wirkungen“ (2004: 101; przekład własny: „nie z założenia i nie wyłącznie motywy i skutki sprzyjające solidarności”). Widoczne dawanie przysparza prestiżu (Van Vugt i Hardy 2010).

Dla nas honor i dobroczynność się nie wykluczają – nawzajem się podtrzymują. Już Marcel Mauss opisał dar jako coś, co przysparza poważania i oczekuje odwzajemnienia (zob. Dar (Mauss) i Wzajemność).

Dawać dobrowolnie czy dzielić z mocy ustawy?

Nasza teza: wolna wymiana jest indywidualistyczna i stanowi podstawę altruizmu. Dobrowolne fundowanie jest darem; podatek od spadków jest przydziałem dokonywanym przez państwo. Dlatego podatek od spadków odrzucamy z zasady – także dlatego, że pieniądze podatników w rękach zawodowej polityki zbyt często są wydawane ani odpowiedzialnie, ani rzeczowo. Są na to dowody: niemiecki Federalny Trybunał Obrachunkowy (Bundesrechnungshof) odnotowuje w tomie głównym swoich uwag za 2025 rok 22 indywidualne przypadki, w tym rozbudowę siedmiu śluz na Mozeli za 855 milionów euro, którą uważa za ani konieczną, ani gospodarną; niemiecki Związek Podatników (Bund der Steuerzahler) dokumentuje w „Czarnej księdze” (Schwarzbuch) 2025/26 kolejnych 100 przypadków.

Nie jest to szczególnie niemiecki problem, lecz problem kas publicznych w ogóle. Europejski Trybunał Obrachunkowy już szósty raz z rzędu nie potwierdził bez zastrzeżeń wydatków UE za 2024 rok; szacowany poziom błędu wyniósł 3,6 procent, w przypadku środków spójności 5,7 procent. W USA urząd kontroli Kongresu (Government Accountability Office, GAO) oszacował nieprawidłowe płatności rządu federalnego w roku budżetowym 2025 na około 186 miliardów dolarów, a roczne straty z tytułu oszustw na 233–521 miliardów dolarów; Departament Obrony pod koniec 2025 roku po raz ósmy z rzędu nie przeszedł pomyślnie pełnego audytu finansowego. Z amerykańskiej pomocy gospodarczej w czasie pandemii koronawirusa generalny inspektor właściwego urzędu uznaje ponad 200 miliardów dolarów za możliwie wyłudzone; sam urząd podaje około 36 miliardów. Tam, gdzie wiele pieniędzy rozdziela się szybko i bez kontroli krzyżowej, pieniądze te przepadają – niezależnie od kraju.

W przypadku korupcji obraz jest mniej jednoznaczny. Niemiecki Federalny Urząd Kryminalny (Bundeskriminalamt) zarejestrował w 2024 roku tylko 2926 przestępstw korupcyjnych z ustaloną szkodą w wysokości 36 milionów euro; dwie trzecie przekupionych stanowili funkcjonariusze publiczni. Sam urząd wnioskuje o „erhebliches Dunkelfeld“ (przekład własny: „znacznej ciemnej liczbie”, czyli wielu nieujawnionych przypadkach), ponieważ legalne procedury są nadużywane do nielegalnych celów. Dla całej UE Biuro Analiz Parlamentu Europejskiego (EPRS) szacuje straty z tytułu korupcji, łącznie z jej skutkami pośrednimi, na 179–990 miliardów euro rocznie (EPRS 2017: 7). W międzynarodowym porównaniu postrzeganej korupcji Niemcy z 77 na 100 punktów zajmują 10. miejsce (Transparency International 2025). To, że korupcja może być nie tylko karalna, lecz także legalna, pokazały niemieckie transakcje maseczkowe z 2020 roku: prowizje, które otrzymali za nie posłowie, według Federalnego Trybunału Sprawiedliwości (2022) nie były karalne jako sprzedajność; dopiero od 2024 roku tę lukę zamyka nowe przestępstwo (§ 108f niemieckiego kodeksu karnego, StGB). Ile pieniędzy podatników ginie w Niemczech wskutek korupcji, nikt więc dokładnie nie wie. Dla nas właśnie to jest sedno: pieniądze, których losu nie da się prześledzić, nie powinny trafiać do kasy, która nie podlega rozliczalności. Nasza krytyka dotyczy władzy bez rozliczalności, a nie poszczególnych osób czy partii.

Stanowiska przeciwne stoją otwarcie obok. Sam Carnegie chciał wysoko opodatkować gromadzone wielkie majątki: „By taxing estates heavily at death the State marks its condemnation of the selfish millionaire’s unworthy life” (1889: 659; przekład własny: „Wysoko opodatkowując majątki w chwili śmierci, państwo wyraża potępienie niegodnego życia samolubnego milionera”). Marcel Mauss pragnął, aby bogaci uważali się za skarbników swoich współobywateli – „librement et aussi forcément” (przekład własny: „dobrowolnie i zarazem z przymusu”), z ustawami na wzór antyczny (Mauss 1925: 165). Obaj podzielają nasze przekonanie, że bogactwo zobowiązuje. Rozchodzimy się co do drogi: odpowiedzialność, którą się wymusza, przestaje być odpowiedzialnością.

Więcej o tle: Odpowiedzialność · Wspólnota, która nas wzmacnia · Tauschen statt Schenken – und das Moment der Eigeninitiative (po niemiecku: wymiana zamiast darowania i moment własnej inicjatywy)