Altruizm
Altruizm oznacza bezinteresowne myślenie i działanie dla dobra innych – także wtedy, gdy samego siebie coś to kosztuje. Jest klasycznym pojęciem przeciwstawnym wobec egoizmu i tematem kluczowym w filozofii, antropologii, psychologii, ekonomii i socjologii.
Pochodzenie: Auguste Comte
Pojęcie sięga francuskiego filozofa Auguste’a Comte’a, który około 1851 roku ukuł słowo „altruisme” (od łacińskiego alter, „ten drugi”) – w znaczeniu „vivre pour autrui”, żyć dla innych. Rzecz godna uwagi: Comte jest zarazem twórcą nazwy socjologii. Pojęcie i dyscyplina wypływają więc z tego samego źródła i z tej samej idei postawy skierowanej ku bliźniemu.
Pole interdyscyplinarne
Altruizm badany jest dziś w wielu dyscyplinach – najbardziej widocznie w ekonomii i psychologii (społecznej), podczas gdy socjologia, z której pojęcie pochodzi, wnosi do współczesnego dyskursu stosunkowo niewiele. Centralne podejścia to:
- Wzajemność – pomoc „na zasadzie obopólności”: dawanie i branie wspierają współpracę w dłuższym czasie (por. Marcel Mauss, Die Gabe; Axel Ockenfels o sprawiedliwości i wzajemności).
- Karanie altruistyczne – ludzie karzą naruszenia reguł także na własną niekorzyść (Ernst Fehr i Simon Gächter, Nature 2002). Stabilizuje to współpracę, może jednak przechylić się w presję społeczną (zob. kolektywizm i indywidualizm).
- Ewolucja i rozwój – współpraca i gotowość do pomocy jako wynik dynamiki pokrewieństwa i grupy (Frans de Waal; Michael Tomasello, Warum wir kooperieren).
- Filozofia – pytanie o altruizm prawdziwy: czy bezinteresowne działanie jest w ogóle możliwe, czy też zawsze kryje się za nim własny interes? (Thomas Nagel, Die Möglichkeit des Altruismus.)
Empiria zamiast teorii?
Przez ostatnie dziesięciolecia dyskurs przesunął się wyraźnie ku badaniom empirycznym (eksperymenty, zbieranie danych), podczas gdy teoretyczna praca podstawowa – szczególnie w socjologii – się cofnęła. W naszym ujęciu jest to niejednoznaczne: empiria wyostrza obraz, jednak bez umiejscowienia teoretycznego pojęciu grozi utrata głębi. Ta obserwacja stoi w centrum powiązanej tu analizy dyskursu.
Pogłębienie
Szczegółowa, oparta na źródłach analiza dyskursu o altruizmie (przegląd dyscyplin i czasopism 1990–2013, metodyka) znajduje się w stanowisku Rozwój dyskursu autorstwa Tobiasa O. R. Alkego – fragment jego pracy Ausgewählte Perspektiven des Altruismus (2017).
Najczęstsze pytania
Czym jest altruizm?
Altruizm oznacza bezinteresowne myślenie i działanie dla dobra innych – często także wtedy, gdy samego siebie coś to kosztuje. Uchodzi za pojęcie przeciwstawne wobec egoizmu.
Skąd pochodzi pojęcie altruizmu?
Francuski filozof Auguste Comte ukuł około 1851 roku pojęcie „altruisme” (od łacińskiego alter = ten drugi) – w znaczeniu „vivre pour autrui”, żyć dla innych. Comte uchodzi zarazem za twórcę nazwy socjologii.
Czym jest karanie altruistyczne?
To pojęcie z ekonomii eksperymentalnej (Fehr i Gächter, 2002): ludzie karzą naruszenia reguł także wtedy, gdy samo karanie przynosi im niekorzyść. Wspiera to współpracę w grupach – może jednak przechylić się w presję społeczną i konformizm.
Czy altruizm jest zawsze bezinteresowny?
Jest to sporne. Teorie ewolucyjne i ekonomiczne odczytują wiele działań „altruistycznych” jako korzystne w dłuższym czasie (wzajemność, pomoc krewniacza), podczas gdy filozofia pyta o altruizm prawdziwy, bezinteresowny w motywacji.
Historia zmian · ostatnia aktualizacja
- — Pierwsza wersja polska hasła.
Źródła
- Auguste Comte: Système de politique positive (1851–1854) – ukucie pojęć „altruizm” (vivre pour autrui) i „socjologia”.
- Ernst Fehr & Simon Gächter: Altruistic punishment in humans. W: Nature 415 (2002), 137–140. doi.org/10.1038/415137a
- Jane A. Piliavin & Hong-Wen Charng: Altruism: A Review of Recent Theory and Research. W: Annual Review of Sociology 16 (1990), 27–65. doi.org/10.1146/annurev.so.16.080190.000331
- Thomas Nagel: Die Möglichkeit des Altruismus (wyd. 2, 2005). Berlin/Wiedeń: Philo.
- Frans de Waal (red.): Primaten und Philosophen. Wie die Evolution die Moral hervorbrachte (2008). Monachium: Hanser.
- Michael Tomasello: Warum wir kooperieren (2010). Berlin: Suhrkamp.
- Marcel Mauss: Die Gabe. Form und Funktion des Austauschs in archaischen Gesellschaften (1990). Frankfurt n. Menem: Suhrkamp.
- Tobias O. R. Alke: Ausgewählte Perspektiven des Altruismus. Instytut i Wydawnictwo Kyborg, 2017. ISBN 978-3-96104-027-8. Wpis w Niemieckiej Bibliotece Narodowej
Autor: Tobias O. R. Alke