Wspólna intencjonalność (Tomasello)

Wspólna intencjonalność to według Michaela Tomasella zdolność dzielenia z innymi wspólnych celów i zamiarów. Dwie osoby niosą razem stół i obie wiedzą, że niosą go razem – z tego „my” rodzą się według Tomasella współpraca, język, normy i kultura.

To hasło omawia myśl Tomasella o wspólnej intencjonalności i jej znaczenie dla altruizmu, a nie całość jego dzieła.

O autorze. Michael Tomasello (ur. 1950), amerykański psycholog rozwojowy i prymatolog, przez wiele lat dyrektor w Instytucie Antropologii Ewolucyjnej Maxa Plancka w Lipsku. Jego Tanner Lectures wygłoszone w Stanford ukazały się w 2009 roku jako Why We Cooperate („Dlaczego współpracujemy”).

Czym jest wspólna intencjonalność?

Małpy człekokształtne dążą do celów, rozumieją też, co inni widzą i czego chcą, i od czasu do czasu współpracują. Według Tomasella brakuje im wspólnego celu: planu, który znają oboje i w którym każdy ma swoją rolę. Dzieci potrafią to mniej więcej od półtora roku. Wskazują na rzeczy, aby coś przekazać, zamieniają się rolami w zabawach i oczekują, że druga strona wniesie swoją część.

Tomasello nazywa tę zdolność wspólną intencjonalnością lub intencjonalnością „my”. Należy ją odróżnić od tego, co nazywa mindreading – rozumienia tego, co ktoś inny wie i czego chce. To nie to samo co współczucie: małpy też to opanowały, a w rywalizacji o pożywienie radzą sobie z tym nawet dobrze.

Czy dzieci pomagają same z siebie?

Tak – i to jedno z najbardziej znanych odkryć grupy badawczej Tomasella. Mniej więcej od pierwszych urodzin dzieci spontanicznie pomagają dorosłym: podnoszą upuszczone przedmioty, otwierają drzwi komuś, kto ma zajęte ręce, wskazują na coś, czego ktoś szuka (Warneken & Tomasello 2006). Zachęta ze strony rodziców niewiele tu zmienia – a nagroda wręcz osłabia potem pomaganie (Warneken & Tomasello 2008).

Dopiero później dzieci uczą się, komu pomagać: raczej temu, kto sam pomaga, niż temu, kto je wykorzystuje. Tu wkracza socjalizacja, a Tomasello nadał jej w późniejszych książkach większą wagę. Nowsze badania również to podkreślają: rodzice i otoczenie już wcześnie kształtują sposób, w jaki dzieci pomagają (Dahl & Brownell 2019), a z wiekiem dzieci coraz silniej dostosowują dzielenie się do norm swojego społeczeństwa (House i in. 2013).

Nasze odczytanie: gotowość do pomagania jest wrodzona, jej kierunek jest kształtowany przez socjalizację. Wychowanie nie musi dopiero wytwarzać pomagania – może je jednak zasypać. To prospołeczna natura człowieka w postaci, która wytrzymuje konfrontację z badaniami.

Jak współpraca staje się altruizmem?

Tomasello mówi wprost, że nie uważa altruizmu za podstawę ludzkiego współżycia. Na początku stoi u niego współpraca dla wspólnej korzyści – polowanie w grupie, wspólne poszukiwanie pożywienia. Kto jest przy tym zdany na innych, ma powód, by o nich dbać i samemu być dobrym partnerem, w przeciwnym razie nikt go nie wybierze. Z tego stylu życia – jak powiedział Tomasello w rozmowie z niemieckim dziennikiem Frankfurter Allgemeine Zeitung (FAZ) – wyrósł „genuiner Altruismus” („prawdziwy altruizm”; przekład własny).

Pasuje to do naszego spojrzenia na wzajemność: pomoc na równej stopie zaczyna się tam, gdzie obie strony coś wnoszą. I wyjaśnia trafną obserwację Tomasella: kłamstwa w ogóle działają tylko dlatego, że ludzie z zasady zakładają, iż inni im pomogą. Zaufanie jest gruntem, na którym dopiero staje się możliwe jego nadużycie.

Jak dzieci uczą się norm?

Przez naśladowanie, uczestnictwo i wyjaśnianie. Dzieci przejmują nie tylko to, co robią inni, lecz także to, jak robi się coś „właściwie” – a już trzylatki upominają innych, którzy łamią regułę zabawy (Schmidt & Tomasello 2012). Wstyd i poczucie winy podtrzymują te normy od wewnątrz.

W sprawie wychowania Tomasello opiera się na psychologu Martinie Hoffmanie: dzieci, którym rodzice wyjaśniają skutki ich zachowania dla innych, lepiej przyswajają normy niż dzieci, które przede wszystkim się upomina i karze (Hoffman 1975). Nasze odczytanie: zrozumienie sięga dalej niż nakaz. To, co zostało pojęte, trwa; to, co tylko nakazano, pozostaje kruche. Harald Alke opisuje przeciwieństwo jako „rozkazy wychowawcze”, od których jako dorosły trzeba się świadomie uwolnić.

Czy zwierzęta też się mszczą?

Tak. Szympansy odpłacają, gdy zabiera się im pożywienie (Jensen, Call & Tomasello 2007), i unikają partnerów, którzy okazali się słabymi współpracownikami (Melis, Hare & Tomasello 2006). Czego nie robią: nie karzą jako postronni naruszenia reguł, które ich samych nie dotyczy.

To egzekwowanie norm przez osoby trzecie jest według Tomasella typowo ludzkie, a tam, gdzie nakłada na karzącego koszty, nazywa je – w niemieckim wydaniu swojej książki – „(altruistisch)” („(altruistyczne)”; przekład własny). Kara stabilizuje u niego współpracę, ale nie wyjaśnia jej źródła.

Ile kary potrzebuje wspólnota?

Tu Tomasello i my stoimy obok siebie.

• Tomasello: bez gotowości do egzekwowania norm grupa i jej „my” z trudem dałyby się utrzymać.
• Nasze odczytanie: świętowanie kary jako cnoty to przedstawianie przymusu jako dobrodziejstwa. Kara umiarkowana, przewidywalna i odbierana jako sprawiedliwa może stabilizować współpracę; jej nadmiar ją niszczy.
• W czym się spotykamy: w mierze i w roli. Postronna osoba trzecia u Tomasella to właśnie nie urażony, który się mści. Pytanie nie brzmi już wtedy „kara – tak czy nie?”, lecz: kto karze, w jakiej mierze – i czy przekazuje się powody?

Porządek, który przekazuje swoje powody, potrzebuje mniej przymusu. Harald Alke ujął to w maksymę: prawa powinny służyć człowiekowi, a nie człowiek prawodawcom.

Co mówią dziś badania?

• Wczesne pomaganie jest dobrze udokumentowane – w laboratoriach i w różnych kulturach, nawet jeśli jego zakres i forma się różnią.
• Roli socjalizacji przypisuje się dziś większą wagę niż we wczesnych pracach Tomasella (Dahl & Brownell 2019). On sam rozszerzył później swoją teorię o historię naturalną moralności, w której zobowiązanie i uczciwość wyrastają ze współpracy (Tomasello 2016).
• Rozumienie i pomaganie są ze sobą powiązane – słabo, ale stabilnie: dzieci, które lepiej rozumieją, co myślą inni, pomagają nieco częściej (Imuta i in. 2016). Rozumienie służy jednak także oszukiwaniu.
• Krytyka: prymatolożka Joan Silk w tej samej książce oponowała, że małpy człekokształtne troszczą się o dobro innych znacznie mniej, niż sugerują niektóre interpretacje – wskazówka, by nie zacierać różnic między człowiekiem a małpą.

Co Tobias O. R. Alke napisał o tym w 2017 roku?

W Ausgewählte Perspektiven des Altruismus („Wybrane perspektywy altruizmu”, 2017) Tomasello jest drugą perspektywą antropologii. Tobias O. R. Alke odczytywał go jako potwierdzenie prospołecznej natury człowieka i solidarności, która wyrasta ze współpracy, a nie z przymusu.

Sprawdzenie u źródła pokazuje: rdzeń się broni. Niektóre przypisania – nie: gotowość małych dzieci do pomagania u Tomasella właśnie nie jest wyuczona przez wychowanie; szympansy jak najbardziej odpłacają; mindreading to nie empatia; a karę Tomasello uważa za część ludzkiej współpracy. Tam, gdzie praca z 2017 roku mówi o „zdolności różnicowania” (Differenzierungsvermögen), chodzi o umiejętność całościowego widzenia powiązań – nie o inteligencję czy wykształcenie; według autora można ją utracić właśnie wśród wykształconych, przez specjalizację i obowiązujące poglądy. Odnotowuje to nowe wydanie.

Co to oznacza w praktyce?

• Nie trzeba nagradzać gotowości do pomocy. Dzieci pomagają same z siebie – uznanie wystarczy, nagroda może zaszkodzić.
• Wyjaśniać zamiast rozkazywać. Kto rozumie skutki dla innych, przyswaja sobie regułę.
• Umożliwiać współpracę. Wspólne zadania, do których każdy coś wnosi, są miejscem, gdzie rośnie wzajemny wzgląd.
• Chronić zaufanie. Jest podstawą, na której stoi wspólnota – a każde nadużycie ją uszkadza.
• Przy karze dbać o miarę. Sprawiedliwie, przewidywalnie, z uzasadnieniem – nigdy z zemsty.

Pojęcia pokrewne

Prospołeczna natura człowieka · Teoria fasady (de Waal) · Wzajemność · Altruizm · Empatia · Solidarność przez podział pracy (Durkheim) · Wspólnota, która nas wzmacnia

Więcej od Instytutu Kyborg w wyszukiwarce Google — Preferowane źródło w Google↗

Autor: Tobias O. R. Alke