Teoria fasady (de Waal)

Teoria fasady widzi w moralności cienką warstwę nałożoną na egoistyczną naturę. Prymatolog Frans de Waal nadał jej tę nazwę – po angielsku Veneer Theory, teoria forniru albo fasady – i się jej przeciwstawił: moralność nie jest pokostem, lecz wyrasta z naturalnych dyspozycji, przede wszystkim z empatii i wzajemności.

Ten wpis omawia krytykę teorii fasady sformułowaną przez de Waala i to, co oznacza ona dla altruizmu, a nie całość jego dorobku.

Uwaga do przekładu: Frans de Waal pisał po angielsku. Tam, gdzie ta strona go cytuje, czyni to dosłownie według wydania niemieckiego (Primaten und Philosophen, Hanser 2008), na którym opiera się nasza lektura. Polskie przekłady w nawiasach kwadratowych – „[przekład własny: …]” – są naszymi tłumaczeniami tekstu niemieckiego, a nie oryginalnym angielskim brzmieniem de Waala.

O autorze. Frans de Waal (1948–2024), holendersko-amerykański prymatolog i biolog behawioralny. Jego Tanner Lectures wygłoszone w Princeton w 2003 r. ukazały się w 2006 r. jako Primates and Philosophers („Prymaci i filozofowie”), razem z odpowiedziami czterech filozofów i autorów piszących o nauce.

Czym jest teoria fasady?

Teoria fasady wychodzi od twardego rdzenia: człowiek ma być z natury samolubny, a moralność to warstwa kultury, która z trudem ten rdzeń przykrywa. Jej najbardziej znaną formułą jest stara sentencja Homo homini lupus, „człowiek człowiekowi wilkiem”, rozsławiona przez Thomasa Hobbesa.

De Waal wywodzi ten pogląd przede wszystkim od biologa Thomasa Henry’ego Huxleya, współczesnego Darwinowi, który w 1893 r. w wykładzie Evolution and Ethics opisał moralność jako walkę przeciwko kosmicznemu procesowi natury. Nazwa „teoria fasady” pochodzi od de Waala, nie od Huxleya. Sam Huxley uważał zresztą za całkiem prawdopodobne, że uczucia moralne rozwinęły się w toku ewolucji – chodziło mu o pytanie, jak moralność można uzasadnić.

Co de Waal jej przeciwstawia?

Kontrteza de Waala: ludzka moralność pozostaje w ciągłości z dyspozycjami społecznymi innych zwierząt. Dwie zdolności nazywa najważniejszymi cegiełkami:

• Empatia – od prostego współodczuwania, zarażania się emocjami, aż po ukierunkowaną pomoc drugiemu.
• Wzajemność – odwzajemnianie pomocy i przysług w czasie (wzajemność).

U szympansów i bonobo obserwował, jak się pocieszają, dzielą i godzą po konfliktach. Teoria fasady – twierdzi de Waal – musiałaby wyjaśnić, skąd miałaby się wziąć moralność działająca całkowicie wbrew własnej naturze; a na to brak jej jakiegokolwiek dowodu.

Czy człowiek jest z natury dobry?

Tego de Waal nie twierdzi. Wyraźnie pozostawia otwartym, czy człowiek jest w głębi dobry, czy zły; ewolucja wytworzyła zarówno to, co towarzyskie, jak i to, co nietowarzyskie.

Nasza lektura: Człowiek jest z natury zdolny do moralności – a nie z natury dobry. Cegiełki istnieją, ale ich użycie nie jest zagwarantowane. Dlatego zakładanie dobra w drugim człowieku jest postawą, a nie twierdzeniem o faktach. I właśnie tu leży różnica wobec Hobbesa: kto wychodzi od wilka, buduje płoty; kto wychodzi od zdolności, tworzy przestrzeń do rozwoju. Harald Alke ujął to krótko: „Nie trzeba być dla innych wilkiem”.

Czy pomaganie nie jest jednak interesowne?

To najsilniejszy zarzut wobec prospołecznej natury człowieka – a de Waal go odpiera. To, że pomaganie opłaciło się w ewolucji, nie czyni pomagającego wyrachowanym. Impuls pomocy oderwał się od przyczyn swojego powstania: kto wspiera płaczącego, nie liczy na korzyść dla swoich genów. Filozofka Mary Midgley, na której opiera się de Waal, odróżniała dlatego to, co korzystne dla siebie w sensie skutków, od tego, co egoistyczne w sensie zamiaru.

Interes własny to nie egoizm. „Samolubny gen” jest obrazem doboru naturalnego, a nie wypowiedzią o ludzkich motywach (zob. Egoizm).

Jak powstaje współczucie?

De Waal opisuje empatię jako spektrum, często jako rosyjską matrioszkę o kilku warstwach: w środku proste zarażanie się emocjami, wspólne wielu zwierzętom; wokół niego troskliwe współczucie; na zewnątrz zdolność odróżnienia sytuacji drugiego od własnej i zrobienia w ukierunkowany sposób tego, co mu pomaga.

Współczucie zaczyna się więc prosto i wcześnie – już roczne dzieci pocieszają innych. Z rozwojem rośnie zdolność pomagania w sposób ukierunkowany, ponieważ uczymy się odróżniać to, co własne, od tego, co cudze. Nie wynika z tego żadna hierarchia między ludźmi: współczucie nie jest kwestią inteligencji ani wykształcenia.

Psychologia odróżnia przy tym współczucie, które zwraca się ku drugiemu, od własnego przytłoczenia, które ucieka przed cudzym bólem (Batson 1990). W leksykonie Haralda Alke ten sam kierunek pojawia się jako praktyczna rada: „Nie współcierpieć, tylko współodczuwać!” (zob. Empatia).

Czy uczucie wyprzedza rozum?

Według de Waala zwykle tak: ludzkie zachowanie podąża najpierw za szybkimi ocenami emocjonalnymi, uzasadnienie przychodzi często później. Uczucia są dla niego kompasem we współżyciu. Badania potwierdzają pierwszeństwo intuicji w sądzie moralnym (Haidt 2001) – ale nie to, że rozum nie ma nic do powiedzenia: namysł może zmienić osąd.

Nasza lektura: Uczucie daje pierwszy impuls, rozum go sprawdza i poszerza. Kto tylko czuje, pozostaje w bliskim kręgu; kto tylko kalkuluje, traci powód.

Czy moralność ma korzenie w wojnie?

De Waal pisze to sam i nazywa „böse Ironie” [przekład własny: „złośliwa ironia”]: moralność dotyczy najpierw własnej grupy, a jej źródła leżą także w spójności przeciw innym. Wobec obcych reguły moralne często prawie nie obowiązują.

To opis pochodzenia, a nie pochwała wojny. Nasza lektura: Krąg wzajemnego liczenia się z innymi można poszerzać – to właściwe zadanie etyki. Społeczeństwa wciąż na nowo rozszerzały zasięg moralności, a współczucie sięga czasem nawet ponad linię frontu.

Czy cegiełki wystarczą do moralności?

Tu de Waal i jego krytycy stoją obok siebie.

• Christine Korsgaard, Philip Kitcher i Peter Singer odpowiedzieli w Primates and Philosophers: moralność zaczyna się dopiero od normatywnego samostanowienia i bezstronności; sama empatia pozostaje stronnicza (Korsgaard 2006; Kitcher 2006).
• De Waal podjął ten wątek: w „Turm der Moral” [przekład własny: „wieża moralności”] zwierzęta dzielą z nami niższe piętra; najwyższy poziom – osąd i namysł – jest ludzki.
• Nasza lektura: Cegiełki są naturalne, świadoma etyka jest zadaniem jednostki. Pasuje to do naszego rozróżnienia między przeżywaną etyką a narzuconą moralnością (zob. Miłość bliźniego i altruizm). Harald Alke opisuje etykę jako „właściwą także zwierzętom”, a moralność jako próbę korygowania odstępstw od niej za pomocą reguł społecznych: moralność, która walczy z naturą, potrzebuje nadzorców – etyka, która na niej buduje, potrzebuje zrozumienia.

Co mówią dziś badania?

• Pocieszanie jest bardziej rozpowszechnione, niż sądzono. Pocieszają nie tylko małpy człekokształtne: słonie azjatyckie uspokajają zestresowanych współplemieńców (Plotnik & de Waal 2014), a nawet nornice preriowe przejawiają zachowania pocieszające (Burkett i in. 2016).
• Empatia ma u ssaków wspólne podstawy – w zachowaniu i w mózgu (de Waal & Preston 2017). Poszczególne eksperymenty na zwierzętach dotyczące empatii są metodologicznie sporne; obraz całości jednak się utrwalił.
• Samoświadomość nie jest prostą miarą. Test lustra, który de Waal łączył z ukierunkowaną pomocą, zdała tymczasem nawet ryba (Kohda i in. 2019) – związek między testem lustra a empatią jest słabszy, niż zakładano.

Co Tobias O. R. Alke napisał o tym w 2017 r.?

W Ausgewählte Perspektiven des Altruismus (Wybrane perspektywy altruizmu, 2017) de Waal otwiera perspektywy antropologii. Tobias O. R. Alke czytał go jako koronnego świadka przeciw obrazowi człowieka jako wilka: moralność jest wytworem ewolucji, niosą ją emocje, a empatia jest podstawą współżycia.

Sprawdzenie z angielskim oryginałem i z wydaniem niemieckim pokazuje: rdzeń się broni, a niektóre elementy nawet mocniej niż w 2017 r. – przede wszystkim oddzielenie ewolucyjnego interesu własnego od motywu. Pewnych rzeczy de Waal jednak nie mówi: że człowiek jest z natury dobry; że altruistę wyróżniają pewność siebie i sprawność poznawcza; a biograficzne wyjaśnienie postawy Huxleya przytacza jedynie za jego biografami. Nowe wydanie to odnotowuje.

Co to oznacza w praktyce?

• Zakładać u drugiej osoby to, co najlepsze. Nie z naiwności, lecz jako postawa: dyspozycje do dobra są obecne.
• Współodczuwać zamiast współcierpieć. Współczucie, które pozostaje przy drugim, pomaga bardziej niż własne przytłoczenie.
• Dać miejsce pierwszemu impulsowi – i go sprawdzić. Uczucie i rozum się uzupełniają.
• Poszerzać krąg. Wzgląd na innych nie dotyczy tylko swoich.
• Żyć etyką zamiast zarządzać moralnością. To, co płynie z własnego zrozumienia, sięga dalej niż jakikolwiek przepis.

Pojęcia pokrewne

Empatia · Prospołeczna natura człowieka · Egoizm · Altruizm · Wzajemność · Dar (Mauss) · Solidarność przez podział pracy (Durkheim)

Więcej od Instytutu Kyborg w wyszukiwarce Google — Preferowane źródło w Google↗

Autor: Tobias O. R. Alke