Oczekiwanie sprawiedliwości (Schmidt/Sommerville)

Oczekiwanie sprawiedliwości oznacza u Marca F. H. Schmidta i Jessiki A. Sommerville, że już 15-miesięczne dzieci oczekują, iż osoba trzecia rozdzieli dobra po równo. Dłużej przyglądają się nierównemu podziałowi – a dziecko, które wykazuje to oczekiwanie, chętniej oddaje obcej osobie własną ulubioną zabawkę. Sprawiedliwość i dzielenie się są ze sobą powiązane od samego początku.

Ten wpis dotyczy tego jednego badania i tego, co oznacza ono dla obrazu człowieka, a nie całego dorobku obojga badaczy. Tło przedstawiają hasła prospołeczna natura człowieka i altruizm.

O badaczach. Marco F. H. Schmidt i Jessica A. Sommerville są psychologami rozwojowymi. W czasie badania Schmidt pracował naukowo w Instytucie Antropologii Ewolucyjnej Maxa Plancka w Lipsku, miejscu pracy Michaela Tomasella, oraz na University of Washington w Seattle, gdzie Sommerville przeprowadziła z nim badanie. Sommerville wykłada dziś na University of Toronto.

Co badali Schmidt i Sommerville?

47 dzieci w wieku 15 miesięcy oglądało krótkie filmy: dorosła osoba rozdzielała herbatniki lub mleko między dwie inne – raz po równo, raz nierówno. Dzieci wyraźnie dłużej przyglądały się nierównemu wynikowi. Według metody naruszenia oczekiwań (violation of expectation) oznacza to: oczekiwały równego podziału i były zaskoczone, gdy go zabrakło.

Następnie przyszło proste zadanie polegające na dzieleniu się. Każde dziecko wybierało spośród dwóch zabawek ulubioną, a obca dorosła osoba prosiła o jedną z nich. Mniej więcej jedna trzecia oddała własną ulubioną zabawkę, nieco ponad jedna trzecia – tę drugą, a jedna trzecia nie dała nic. Wiele dzieci z ostatniej grupy okazywało nieśmiałość wobec obcej osoby – typowy dla tego wieku lęk przed obcymi.

Na czym polega właściwy wynik?

Na związku między jednym a drugim. Spośród dzieci, które oddały ulubioną zabawkę, 92 procent wcześniej oczekiwało sprawiedliwego podziału. U dzieci, które dały tylko mniej lubianą zabawkę, było odwrotnie: 86 procent z nich dłużej patrzyło na podział sprawiedliwy. Autorzy wnioskują, że dzieci w wieku 15 miesięcy mają „the rudiments of a sense of fairness” [przekład własny: „zaczątki poczucia sprawiedliwości”] i że to poczucie już w tym wieku idzie w parze ze szczodrym dzieleniem się.

Kto okazuje własną sprawiedliwość przy zabawce, ten zwraca też uwagę na sprawiedliwość u innych – moralność nie zaczyna się jako reguła narzucona z zewnątrz, lecz jako oczekiwanie, które dziecko samo wnosi.

Jak dobrze jest to potwierdzone?

Co do kierunku – dobrze. Inne laboratoria stwierdziły wczesne oczekiwania sprawiedliwości u dzieci w wieku od 12 do 21 miesięcy (Geraci & Surian 2011; Sloane, Baillargeon & Premack 2012). Ta sama grupa badawcza powtórzyła w 2013 roku związek z oddawaniem ulubionej zabawki (Sommerville i in. 2013) i wykazała na 150 dzieciach, że oczekiwanie to kształtuje się między szóstym a piętnastym miesiącem – pod wpływem własnych doświadczeń, na przykład z rodzeństwem i z własnym dzieleniem się (Ziv & Sommerville 2017).

Do obrazu należą dwa ograniczenia. Metaanaliza dotycząca wczesnej oceny postaci pomocnych i przeszkadzających stwierdza wprawdzie efekt, ale uznaje opublikowane wartości za prawdopodobnie przeszacowane (Margoni & Surian 2018). Ponadto dużej replikacji eksperymentu dotyczącego sprawiedliwości w wielu laboratoriach jednocześnie jak dotąd nie ma. Badanie z 2011 roku jest mocną wskazówką, a nie zamkniętym dowodem.

Co to ma wspólnego z pięcioma regułami Nowaka?

Schmidt i Sommerville umieszczają swój wynik w ramach wyjaśnień, którymi teoria ewolucji tłumaczy współpracę. Wyjaśnienia te Martin Nowak zebrał w 2006 roku w pięć reguł: dobór krewniaczy, wzajemność bezpośrednią, pośrednią i sieciową oraz dobór grupowy. Oboje autorzy odwołują się szczególnie do wzajemności pośredniej – wzajemności za pośrednictwem dobrej reputacji – ponieważ jest ona ściśle związana z moralnością i normami społecznymi. Same pięć reguł pochodzi od Nowaka, nie od nich; więcej w haśle wzajemność.

Czy moralność jest tylko cienką warstwą?

To jest pytanie kryjące się za tym wynikiem. Przez długi czas w części nauki obowiązywało założenie, że człowiek jest w gruncie rzeczy egoistyczny, a moralność to tylko fasada, którą nakładają na to wychowanie i społeczeństwo. Frans de Waal nadał temu poglądowi nazwę teoria fasady i skrytykował go jako błąd (teoria fasady (de Waal)).

Założenie to chętnie powoływało się na dwa nazwiska. Thomas Hobbes opisuje w Lewiatanie (1651) „a condition of Warre of every one against every one” [przekład własny: „stan wojny każdego przeciw każdemu”] – jako stan bez wspólnego porządku, a nie jako wyrok o naturze człowieka: pisze, że nie oskarża przez to natury człowieka. Thomas Henry Huxley nazywa w 1888 roku naturę ani moralną, ani niemoralną, lecz „non-moral” [przekład własny: „pozamoralną”]; świat zwierząt przypomina z punktu widzenia moralisty walki gladiatorów, a dopiero społeczeństwo dąży do moralnego celu. U Huxleya moralność stoi więc przeciw naturze. Właśnie tę myśl obalają wyniki badań nad małymi dziećmi: sprawiedliwość i gotowość do pomocy ujawniają się, zanim wychowanie mogłoby ich nauczyć (por. Warneken & Tomasello 2006; wspólna intencjonalność).

Nasze odczytanie: człowiek przychodzi na świat z prospołecznym usposobieniem

Razem z de Waalem stajemy po stronie wyników badań: moralność nie jest fasadą nad egoistyczną naturą, lecz z niej wyrasta. D. Harald Alke ujął to w Mental Basics (1991) jako regułę życiową: „Proszę wychodzić z założenia, że człowiek jest z natury dobry”.

Wynika z tego krytyka nauczania. Tam, gdzie kształcenie zakłada, że człowiek jest z natury egoistyczny, rozmija się ze stanem badań – i być może wytwarza to, co sądzi, że opisuje. W tę stronę wskazuje znany wynik: studenci ekonomii, którzy uczą się modelu człowieka kierującego się własnym interesem, w eksperymentach z grami współpracują mniej niż inni (Frank, Gilovich & Regan 1993); ile w tym uczenia się, a ile samoselekcji, pozostaje sporne. Obraz człowieka-egoisty należy dla nas do porządku, który chce zastąpić rozproszoną wiedzę wielu planowaniem – to problem wiedzy, który opisał Friedrich August von Hayek. Jeśli naturalny porządek jest szanowany, a władza nielicznych pozostaje ograniczona do tego, co konieczne, taki obraz człowieka nie jest potrzebny.

Czy uczenie się zaczyna się już przed narodzinami?

Częściowo tak. Noworodki rozpoznają historię, którą czytano im na głos przed narodzinami (DeCasper & Spence 1986), a smaki z okresu ciąży kształtują późniejsze upodobania (Mennella, Jagnow & Beauchamp 2001). Uczenie się nie zaczyna się więc dopiero wraz z narodzinami. Natomiast to, czy dziecko już przed narodzinami dostrzega także różnice społeczne, pozostaje kwestią otwartą; uważamy to za możliwe, ale nie za udowodnione.

Co w 2017 roku odczytaliśmy inaczej

W Ausgewählte Perspektiven des Altruismus („Wybrane perspektywy altruizmu”, 2017) przypisaliśmy Schmidtowi i Sommerville pięć mechanizmów współpracy – pochodzą one od Nowaka. Odczytaliśmy też, że zachowanie dzieci nie zależy od ich uwagi, a „fizyczne” aspekty, na które zwracały uwagę mniej szczodre dzieci, rozumieliśmy jako dobra materialne. W oryginale jest inaczej: czas patrzenia jest miarą uwagi, a przez „fizyczne” autorzy rozumieją ruchy w scenie filmowej. Nasz wniosek pozostaje, ale opiera się teraz na właściwym wyniku.

Pojęcia pokrewne

• Prospołeczna natura człowieka – dlaczego ludzie są z gruntu skłonni do pomagania
• Teoria fasady (de Waal) – czy moralność jest tylko cienkim pokostem
• Wspólna intencjonalność (Tomasello) – jak dzieci pomagają z własnej woli
• Wzajemność – wzajemność i pięć reguł Nowaka
• Zachowania pomocne (Bierhoff) – kiedy ludzie pomagają i co ich powstrzymuje
• Altruizm – pojęcie i jego interpretacje

Więcej od Instytutu Kyborg w wyszukiwarce Google — Preferowane źródło w Google↗

Autor: Tobias O. R. Alke