Czego socjologia może się nauczyć od altruizmu

10.10.2026

Autor: Tobias O. R. Alke · mit Claude (Anthropic)

Stanowisko zamiast leksykonu. Ten tekst jest wyraźnie subiektywnym głosem, datowanym na 2026 rok. Neutralną wiedzę podstawową zawiera hasło leksykonu Prospołeczna natura człowieka.

Cytaty ze Steffena Sigmunda podajemy w niemieckim oryginale, cytaty z Émile’a Durkheima i Marcela Maussa w oryginale francuskim, a cytat ze Stephena Turnera w oryginale angielskim – każdy z naszym przekładem („przekład własny”).

Słowo altruizm ukuł socjolog – Auguste Comte, około 1851 roku – a Émile Durkheim nazwał altruizm podstawą każdego społeczeństwa. Socjologia może odzyskać ten temat, jeśli potraktuje jednostkę poważnie jako źródło rozwoju, odróżni wzajemność wolną od wymuszonej i będzie czytać swoich klasyków razem z psychologią, biologią i ekonomią. Rozumiemy to jako zaproszenie – także do przyjrzenia się własnej pracy.

Dlaczego altruizm należy do socjologii?

Comte ukuł to słowo w swoim Système de politique positive (zob. Altruizm u Comte’a). Durkheim nazwał altruizm „base fondamentale” (przekład własny: „fundamentalna podstawa”), nośną podstawą życia społecznego (1893: 249; zob. Solidarność przez podział pracy (Durkheim)).

Dziś socjologia publikuje pod hasłem altruizm stosunkowo niewiele. Własne oszacowanie na podstawie próby katalogowej daje około 1,7 procent tytułów – przy zastrzeżeniach tam podanych; sposób wyliczenia przedstawia stanowisko Rozwój dyskursu o altruizmie. Wiele prac socjologicznych funkcjonuje pod innymi nazwami: wolontariat, solidarność, współpraca. A od połowy pierwszej dekady XXI wieku dyscyplina znów otwiera się na pytania biologiczne.

Jaką rolę odgrywa jednostka we wspólnocie?

Pierwsza propozycja: widzieć w jednostce źródło rozwoju. Kto odchodzi od tego, co utarte, otwiera nowe możliwości działania i myślenia. Steffen Sigmund pokazuje to na przykładzie fundatora: fundowanie łączy „Bewahren und Gründen, Institution und Innovation“ (2008: 94; przekład własny: „zachowywanie i zakładanie, instytucję i innowację”). Fundator jest u niego kimś, kto przekracza granice (Grenzgänger), i pośredniczy między obszarami społeczeństwa (2001: 215) – więcej na ten temat w stanowisku Umrzeć bogatym – hańba?.

Także Marcel Mauss myślał o jednostce i wspólnocie łącznie: człowiek powinien bronić swoich interesów „personnellement et en groupe” (przekład własny: „osobiście i w grupie”) (1925: 166). Jedno podtrzymuje drugie. Więcej na ten temat w stanowisku Znaczenie jednostki.

Kiedy wzajemność łączy – a kiedy przymusza?

Druga propozycja: odróżniać wzajemność wolną od wymuszonej. Wzajemność oparta na swobodnie przyjętych wartościach łączy. Wzajemność podtrzymywana wyłącznie przymusem może podważać tę spójność, którą ma zabezpieczać.

Francuska socjologia daru w ślad za Maussem opisuje dar jako bezinteresowny, „nicht weil es keine Gegengabe gibt, sondern weil diese nicht kalkulierbar ist“ (Sigmund 2010: 137; przekład własny: „nie dlatego, że nie ma daru zwrotnego, lecz dlatego, że nie da się go skalkulować”). A ten, kto daje, musi móc otrzymać odwzajemnienie: Mauss nazwał autora i wynalazcę „ce bienfaiteur humain” (przekład własny: „tym dobroczyńcą ludzkości”) i z uznaniem przyjął francuskie prawo artystów do udziału w odsprzedaży dzieł (droit de suite); zarazem przyznał, że dzieła są w równym stopniu wytworem ducha zbiorowego, co indywidualnego (1925: 162 n.). Naszym zdaniem wynika z tego, że ochrona własności intelektualnej nie jest komercjalizacją ducha, lecz odwzajemnieniem, które podtrzymuje dawanie przy życiu (zob. Dar (Mauss)).

Czy współpraca potrzebuje kary?

Trzecia propozycja: miara zamiast zasady. W znanym eksperymencie Ernsta Fehra i Simona Gächtera 84,3 procent uczestników karze co najmniej raz, 15,7 procent nigdy, a 9,3 procent ponad dziesięć razy; kara wspiera tam współpracę (2002: 137; zob. Karanie altruistyczne (Fehr/Gächter)).

Nasza linia: kara jako ostateczny środek i we właściwej mierze. Dalej sięgają wyjaśnianie, dawanie przykładu i budzenie zrozumienia. Kara odbierana jako wymierzana we własnym interesie może nawet osłabiać zachowania altruistyczne (Fehr i Rockenbach 2003). Tam, gdzie kara staje się zasadą porządku, niszczy to, co ma chronić.

Dlaczego warto spojrzeć poza granice dyscypliny?

Czwarta propozycja: czytać klasyków razem z dziedzinami sąsiednimi. Jane Allyn Piliavin, sama socjolożka, w swoim wykładzie Cooley-Mead z 2008 roku zaprosiła badania nad ruchami społecznymi i nad pomaganiem do współpracy (Piliavin 2009: 209). Stephen Turner opisuje, jak dyskusja w amerykańskiej socjologii została „constrained both by ‘professional’ expectations and political taboos” (przekład własny: „ograniczona zarówno przez »zawodowe« oczekiwania, jak i przez polityczne tabu”) (2012: 346). Granice tego, co wolno powiedzieć, kosztują każdą dyscyplinę jej publiczność.

Dotyczy to także nas. Każda dyscyplina, również nasza własna praca, skłania się ku nadmiernej specjalizacji. Mauss zalecał, by to, co rozłożone, złożyć z powrotem w całość (1925: 182). Psychologia, biologia, ekonomia i socjologia opisują tego samego człowieka.

Co to oznacza dla wolontariatu i społeczeństwa obywatelskiego?

Piąta propozycja: przykładać do wszystkich porządków tę samą miarę. Tam, gdzie przymus wypiera samopomoc, rośnie potrzeba wyrównywania; tam, gdzie panuje wolność, stowarzyszenia wyrastają z własnej inicjatywy. To nasze zestawienie dwóch obrazów porządku, a nie wynik pomiaru. Rynek, państwo i społeczeństwo obywatelskie są wszystkie niedoskonałe; Fernando Leal mówi także o zawodności zorganizowanego obywatelstwa (2006: 569).

Wolontariat odbywa się w przeważającej mierze poza strukturami kościelnymi: w fińskim badaniu 7,1 procent angażowało się całkowicie lub częściowo w instytucjach kościelnych, 30,8 procent wyłącznie w innych instytucjach (Yeung 2004: 409). Liczba ta nie mówi nic o wartości jednego czy drugiego zaangażowania; jedno i drugie stoi obok siebie.

Więcej o tle: Prospołeczna natura człowieka · Kolektywizm i indywidualizm · Altruizm