Uczciwość w decyzjach ekonomicznych (Ockenfels)

Uczciwość w decyzjach ekonomicznych oznacza u Axela Ockenfelsa, że ludzie zwracają uwagę nie tylko na własny zysk, lecz także na swoją pozycję względem innych. Uczciwość i wzajemność nie są dla niego odstępstwem od rozsądnego działania, lecz częścią tego, czego ludzie chcą – także na rynkach.

To hasło omawia tę jedną myśl i to, co oznacza ona dla obrazu człowieka w ekonomii, a nie całość dorobku. O samym pojęciu zob. Altruizm, o wzajemności – Wzajemność.

O osobie. Axel Ockenfels (ur. 1969) jest ekonomistą na Uniwersytecie w Kolonii i jednym z najbardziej znanych niemieckich przedstawicieli ekonomii eksperymentalnej. Jego rozprawa doktorska Fairneß, Reziprozität und Eigennutz (Uczciwość, wzajemność i interes własny, po niemiecku) ukazała się w 1999 roku.

Co oznacza interes własny – a co altruizm?

Ockenfels rozróżnia precyzyjnie. Egoistycznym nazywa wyłącznie zachowanie, którym kieruje sam własny zysk materialny. Altruizm ujmuje natomiast szeroko: jako współzależność preferencji – własne cele zależą od dobra innych. Uczciwość i wzajemność wyraźnie do niego należą.

Tym samym rezygnuje z założenia, które długo uchodziło za podstawowe prawo ekonomii: że ludzie patrzą wyłącznie na własną korzyść. Z założenia, że ludzie działają rozsądnie, nie rezygnuje. Poszerza jedynie to, na co kieruje się ich rozum.

Co wyjaśnia model ERC?

Wraz z Garym Boltonem Ockenfels opracował model ERC – Equity, Reciprocity and Competition: sprawiedliwość, wzajemność, konkurencja (Bolton & Ockenfels 2000). Zakłada on, że ludzie obok własnego zysku zwracają uwagę na swoją pozycję względną, czyli na swój udział w całości. Większość nie chce wyraźnie mniej niż pozostali, wielu także nie wyraźnie więcej.

W ten sposób jedno założenie wyjaśnia to, co w innym ujęciu wydaje się sprzeczne:

• W grze w ultimatum jedna osoba proponuje, jak podzielić kwotę; jeśli druga odrzuci propozycję, obie nie dostają nic. Bardzo niskie oferty są mimo to często odrzucane – lepiej nic niż upokarzający udział. Składający ofertę o tym wiedzą i oferują więcej, ponieważ obawiają się odrzucenia.
• W grze w dyktatora, w której nikt nie może odrzucić oferty, wielu i tak czymś się dzieli.
• Na rynkach z wieloma sprzedającymi ci sami ludzie zachowują się natomiast konkurencyjnie – tam dzieleniem się trudno wpłynąć na własną pozycję względną.

Obok ERC stoi model awersji do nierówności Ernsta Fehra i Klausa Schmidta (1999), który akcentuje porównanie z każdą pojedynczą inną osobą. Oba modele wyjaśniają wiele wyników podobnie dobrze; stoją obok siebie. Więcej o Fehrze zob. Karanie altruistyczne (Fehr/Gächter).

Co pokazuje porównanie Wschodu i Zachodu?

W latach 90. Ockenfels i Joachim Weimann poprosili studentów w Magdeburgu o rozegranie tych samych gier, w które wcześniej grali studenci w Bonn (Ockenfels & Weimann 1999; Selten & Ockenfels 1998). Studenci w Magdeburgu wpłacali mniej na dobro wspólne i dawali mniej w grze solidarnościowej. Rozstrzygający był drugi wynik: każda grupa oczekiwała od innych mniej więcej dokładnie tego, co sama robiła.

Autorzy uważają więc wprost za mylące nazywanie jednej z grup „mniej uczciwą”. Obowiązują różne normy – i mierzona nimi każda grupa postępuje uczciwie. Skąd biorą się różnice, pozostawiają otwartym; jako przypuszczenia wymieniają doświadczenie gospodarki planowej oraz wyobrażenie, że zachowanie nastawione na interes własny mogło po zjednoczeniu uchodzić za „typical”, czyli zwyczajne, w ładzie rynkowym (Ockenfels & Weimann 1999: 285).

Dla nas to najważniejsza lekcja tego wyniku: uczciwość nie wszędzie mierzy się tą samą miarą. Różnice między grupami stoją obok siebie, a nie jedna nad drugą. Ustrój polityczny, który nadzoruje życie jednostek aż po sferę prywatną i wymusza konformizm, pozostawia ślady w zaufaniu – to krytyka systemu, a nie ludzi, którzy w nim żyli.

Czy rozmowa pomaga we współpracy?

Wyraźnie. Kto przed decyzją może porozmawiać z innymi, w dylematach społecznych współpracuje średnio znacznie częściej (Sally 1995). Obok słów działają głos, ton i wyraz twarzy. Uczucia na twarzy nieco łatwiej odczytać w obrębie własnej kultury niż ponad granicami kultur – i dotyczy to obu kierunków (Elfenbein & Ambady 2002).

Dlatego stwierdzamy: nawet w sytuacjach „anonimowych” ludzie dostrzegają u siebie nawzajem więcej, niż zakłada układ gry – wyraz, język, sposób bycia. Eksperyment laboratoryjny pokazuje zachowanie w swoich warunkach; w życiu zawsze dochodzą do tego doświadczenie i wrażenie.

Czy pieniądze wypierają własną motywację?

W pewnych okolicznościach. Kto robi coś z własnej woli, może tę wolę utracić, gdy otrzymuje za to zapłatę lub jest kontrolowany – zwłaszcza gdy zapłata jest odbierana jako nieufność lub sterowanie (Frey & Jegen 2001). Nie dzieje się tak zawsze ani w pełni; nagroda wyrażająca uznanie może motywację także wzmocnić.

Nasze odczytanie: rynek potrzebuje uczciwości – i wolności

Także na rynku ludzie decydują nie tylko według własnego zysku, lecz według swojej pozycji względem innych. Uczciwość i wzajemność nie są czynnikami zakłócającymi, lecz częścią preferencji – Ockenfels otworzył tym samym ekonomii drogę do poważnego traktowania tego, co społeczne.

Wynika z tego dla nas pewne rozróżnienie. Swobodna wymiana wielu jednostek wydaje ceny, w których zawarta jest rozproszona wiedza – opisał to Friedrich August von Hayek. Kto natomiast chce mierzyć wszystkie dziedziny życia jedną wielkością i sterować nimi z góry, rości sobie prawo do wiedzy, której nikt nie ma. To nie rynek wypiera uczciwość, lecz ład, który zastępuje wymianę kierowaniem.

I jeszcze jedno: kto na studiach uczy się przede wszystkim modelu człowieka kierującego się interesem własnym, ten w eksperymentach z grami częściej się według niego zachowuje (Frank, Gilovich & Regan 1993) – ile w tym uczenia się, a ile samoselekcji, pozostaje sporne. Obraz człowieka nie pozostaje bez skutków, gdy się go naucza.

Co w 2017 roku odczytaliśmy inaczej

W Wybranych perspektywach altruizmu (2017, po niemiecku) wyjaśniliśmy wynik porównania Wschodu i Zachodu niechęcią do Zachodu – tak nie piszą Ockenfels i Weimann, którzy pozostawiają przyczynę otwartą. Przypisaliśmy też Ockenfelsowi twierdzenie, że ludzie silnie kierujący się interesem własnym występują niemal wyłącznie wśród ekonomistów; w rzeczywistości osoby, które nic nie dawały, znalazły się na wszystkich kierunkach, a różnica według kierunku studiów pojawiła się tylko u mężczyzn. Nasza krytyka obrazu człowieka, który zna jedynie interes własny, pozostaje – opiera się teraz na dokładniejszym wyniku.

Pokrewne pojęcia

• Wzajemność – wzajemność i pięć reguł współpracy według Nowaka
• Karanie altruistyczne (Fehr/Gächter) – dlaczego ludzie karzą na własny koszt
• Oczekiwanie sprawiedliwości (Schmidt/Sommerville) – uczciwość już u małych dzieci
• Kolektywizm i indywidualizm – ład z góry i ład z wolności
• Dar (Mauss) – wzajemność poza rynkiem
• Altruizm – pojęcie i jego interpretacje

Więcej od Instytutu Kyborg w wyszukiwarce Google — Preferowane źródło w Google↗

Autor: Tobias O. R. Alke