Możliwość altruizmu (Nagel)

Dla Thomasa Nagela altruizm jest wymogiem rozumu, a nie uczuciem. Kto pojmuje siebie jako jednego człowieka spośród wielu, nie może uważać racji innych za mniej ważne niż własne – a z tego wynika gotowość, by liczyć się z ich interesami.

To hasło dotyczy tej jednej tezy z książki Nagela Możliwość altruizmu (The Possibility of Altruism, 1970), a nie całości jego dorobku. O samym pojęciu zob. Altruizm, o pojęciu przeciwstawnym – Egoizm.

Uwaga do przekładu: Thomas Nagel pisał po angielsku. Cytujemy go dosłownie według wydania niemieckiego (Die Möglichkeit des Altruismus, wyd. 2, 2005), na którym opiera się nasza lektura. Polskie przekłady w nawiasach kwadratowych – „[przekład własny: …]” – są naszymi tłumaczeniami tekstu niemieckiego, a nie oryginalnym angielskim brzmieniem Nagela.

O autorze. Thomas Nagel (ur. 1937) jest amerykańskim filozofem, przez wiele lat wykładał na New York University. Znany jest także z eseju What Is It Like to Be a Bat? („Jak to jest być nietoperzem?”) i książki The View from Nowhere („Widok znikąd”).

Czy altruizm jest uczuciem?

Nie – to punkt wyjścia Nagela. Jego książka zaczyna się od zdania: „Nicht weniger als unser Denken unterliegt unser Handeln gewissen Anforderungen der Rationalität, und eine davon ist der Altruismus.“ [przekład własny: „Nie mniej niż nasze myślenie, nasze działanie podlega pewnym wymogom racjonalności, a jednym z nich jest altruizm.”] I zaraz potem: „Er ist alles andere als ein Gefühl.“ [przekład własny: „Jest on wszystkim, tylko nie uczuciem.”]

Nagel bada narzucające się wyjaśnienie, że pomagamy z litości, i je odrzuca. Kto pomaga wyłącznie z litości, mógłby równie dobrze swoją litość uśpić, zamiast pomagać. Chodzi „nicht um Mitleid, sondern schlicht um Konsequenz“ [przekład własny: „nie o litość, lecz po prostu o konsekwencję”]. Uczucia mogą altruizmowi towarzyszyć i go wzmacniać – dźwigać go muszą jednak racje.

Altruizm nie oznacza też u Nagela poświęcenia samego siebie, lecz „nichts weiter als die Bereitschaft, ohne jede Nebenabsicht auf die Interessen anderer Rücksicht zu nehmen“ [przekład własny: „nic więcej niż gotowość, by bez żadnych ukrytych zamiarów liczyć się z interesami innych”].

Co roztropność ma wspólnego z altruizmem?

Nagel buduje swój argument w dwóch krokach. Pierwszy dotyczy roztropności: kto postępuje roztropnie, traktuje swoją przyszłość równie poważnie jak teraźniejszość. „Die Gegenwart ist nichts anderes als bloß eine Zeit unter anderen“ [przekład własny: „Teraźniejszość jest niczym innym jak tylko jednym czasem spośród innych”], pisze Nagel – nie ma ona szczególnego statusu. Nieroztropny jest ten, kto przeoczy przyszłe skutki albo poświęci je dla korzyści chwili.

Drugi krok przenosi tę samą postawę z czasu na ludzi: tak jak moje przyszłe ja liczy się nie mniej niż dzisiejsze, tak i inni liczą się nie mniej niż ja. Nagel ujmuje oba kroki w jednym zdaniu: etyka jest „geradezu der Kampf gegen eine bestimmte Form der sogenannten ›egozentrischen Verlegenheit‹ – ganz so, wie Klugheitsüberlegungen der Aufstand gegen die Tyrannei der Gegenwart sind“ [przekład własny: „wręcz walką z pewną formą tak zwanego »egocentrycznego kłopotu« – zupełnie tak, jak rozważania roztropności są buntem przeciw tyranii teraźniejszości”].

Roztropność jest więc u Nagela postawą wobec czasu – dalekowzrocznością – a nie inteligencją.

Co znaczy obiektywność u Nagela?

Obiektywność oznacza u Nagela patrzenie na siebie i własne racje z bezosobowego punktu widzenia – tak, jak patrzyłoby się na każdego innego człowieka. Z tej perspektywy widać, że mój ból nie jest lepszą racją do działania niż ból kogoś innego. Większość z nas, przyznaje Nagel, jest na to w codzienności „mehr oder weniger blind“ [przekład własny: „mniej lub bardziej ślepa”] – i wyraźnie zalicza do niej samego siebie.

W późniejszej książce The View from Nowhere Nagel, za Derekiem Parfitem, nazywa oba rodzaje racji względnymi (odniesionymi do osoby działającej) i neutralnymi (ważnymi dla każdego).

Czy egoizm jest według Nagela niemożliwy?

Nie niemożliwy, ale kosztowny. Konsekwentny egoista musiałby według Nagela porzucić wszelką bezpośrednią troskę o innych – i nie mógłby nawet odczuwać oburzenia, gdy jemu samemu dzieje się krzywda. Kto się bowiem oburza, zakłada, że także inni mają racje, by go szanować. Kto to uznaje, opuścił już czysty egoizm. Nagel nie ukrywa przy tym, że w codzienności płacimy daninę naszemu naturalnemu egoizmowi.

Swoją tezę później osłabił. Po krytyce Nicholasa Sturgeona (1974) napisał w 1978 r. w posłowiu, że jego argument nie pokazuje, iż ważne są wyłącznie racje bezosobowe, lecz że każdej racji osobistej odpowiada racja bezosobowa. Również to jest dla nas znakiem naukowej rzetelności.

Co Nagel mówi o konkurencji i porządku?

Nagel uważa, że konkurencję można rozumnie uzasadnić – w sporcie, przed sądem, w gospodarce – o ile przebiega według reguł, które wszyscy mogą uznać. Z jego podejścia wynika zarazem, że należy w miarę możliwości powstrzymywać się od ingerowania w cele innych i stworzyć porządek, w którym ludzie mogą dążyć do swoich celów. „Zwischen Staaten“ [przekład własny: „Między państwami”], dodaje, „ist purer Egoismus keinen Deut annehmbarer als zwischen Individuen.“ [przekład własny: „czysty egoizm nie jest ani o jotę bardziej do przyjęcia niż między jednostkami.”]

Nasza lektura: dalekowzroczność, wolność i wolna wymiana

Czytamy Nagela tak: dalekowzroczność i wzgląd na innych to jedno. Kto myśli poza chwilę, widzi też poza samego siebie. Zgadza się to z obserwacją D. Haralda Alkego w Mahatmie: błędy biorą się często z „braku dalekowzroczności” i z tego, że nie skupiamy się na właściwych rzeczach. To, co w naszych pracach nazywamy „zdolnością różnicowania” (Differenzierungsvermögen), oznacza właśnie tę dalekowzroczność – zdolność dostrzegania związków ponad czasem i ponad osobami – a nie inteligencję. Tam, gdzie wychowanie i porządek jedynie przystosowują człowieka, osłabiają tę zdolność.

Dla altruizmu oznacza to: rośnie on tam, gdzie ludzie mogą swobodnie osądzać. Wolna wymiana jest indywidualistyczna – i jest dla nas podstawą altruizmu. Tym, co go zniekształca, nie jest sam rynek, lecz porządek, który reguluje rynki i steruje nimi odgórnie, zastępując rozproszoną wiedzę wielu jednym planem – to problem wiedzy, który opisał Friedrich August von Hayek.

Sam Hayek widział relację rynku i altruizmu inaczej: wielki porządek społeczeństwa opiera się u niego na wyuczonych regułach, takich jak własność, umowa i uczciwość, podczas gdy uczucia altruistyczne należą do małej grupy (The Fatal Conceit, 1988). W krytyce odgórnego sterowania zgadzamy się z nim, co do roli altruizmu – nie.

I jeszcze jedno rozróżnienie jest nasze, nie Nagela: oddzielamy etykę – zasady stojące ponad czasem – od moralności jako tego, co obowiązuje akurat teraz. „Nasza etyka stoi ponad aktualnie obowiązującą moralnością” – pisze D. Harald Alke (Die Ethik des Neuen Menschen – „Etyka nowego człowieka”). Nagel używa obu słów zamiennie; łączy nas jednak myśl, że altruizm opiera się na racjach, a nie na zmiennych uczuciach.

Co w 2017 r. odczytaliśmy inaczej

W Ausgewählte Perspektiven des Altruismus (2017) przypisaliśmy Nagelowi w kilku miejscach więcej, niż mówi: że brak empatii osłabia altruizm (Nagel mówi coś przeciwnego), że obiektywność jest czymś osobistym (u niego jest bezosobowym punktem widzenia) i że uważa rynek za przyczynę egoizmu (on uzasadnia konkurencję). W jednym miejscu stało „racje” (Gründe), gdzie Nagel pisze „uczucia” (Gefühle) – zostało to poprawione w nowym wydaniu. Nasze wysokie uznanie dla jego podejścia pozostaje; opiera się teraz na dokładniejszym tekście.

Pojęcia pokrewne

• Altruizm – pojęcie i jego interpretacje
• Egoizm – pojęcie przeciwstawne
• Empatia – współczucie jako towarzysz altruizmu, a nie jego podstawa
• Kolektywizm i indywidualizm – porządek odgórny i porządek z wolności
• Uczciwość w decyzjach ekonomicznych (Ockenfels) – uczciwość jako część preferencji

Więcej od Instytutu Kyborg w wyszukiwarce Google — Preferowane źródło w Google↗

Autor: Tobias O. R. Alke