Kolektywizm i indywidualizm

Kolektywizm i indywidualizm to dwie przeciwstawne odpowiedzi na proste pytanie: co ma pierwszeństwo – masa czy jednostka? W Instytucie Kyborg przyglądamy się obu trzeźwo i zajmujemy wobec nich jasne, wyraźnie subiektywne stanowisko.

Dwa pojęcia – w prostych słowach

Przez kolektywizm rozumiemy – w nawiązaniu do badania Tobiasa Alkego w „Ausgewählte Perspektiven des Altruismus” (2017) – ogólne przedkładanie interesów większości nad interesy mniejszości i jednostek. Jednostka zostaje podporządkowana całości; w razie potrzeby ma zostać do tego doprowadzona.

Indywidualizm jest perspektywą przeciwną. Uznaje on wspólnotę jak najbardziej, zakreśla jednak granice jej pierwszeństwu i chroni jednostkę przed tym, by po prostu poświęcić ją „całości”. Nie jest to „każdy dla siebie” – lecz przekonanie, że dobro musi dziać się dobrowolnie, by było prawdziwe.

Dwa modele porządku

Za tą parą pojęć stoją dwa bardzo różne wyobrażenia o tym, jak w ogóle działa ludzkie współżycie:

• Porządek sztuczny, ustanowiony z góry. Jego klasycznym przedstawicielem jest Thomas Hobbes: widział on w człowieku urodzonego egoistę, którego utrzymać w ryzach może jedynie przemożny suweren – „Lewiatan”. Porządek zostaje tu narzucony z zewnątrz.
• Porządek naturalny, wyrosły. Jego przeciwobrazem jest ujęcie w tradycji Darwina i socjobiologii: człowiek jest u podstaw także istotą społeczną i skłonną do pomocy (zob. empatia). Nośny porządek rośnie od wewnątrz, ze współbycia – nie musi być wymuszany.

W Instytucie Kyborg stoimy po stronie porządku naturalnego, wyrosłego. Kto uważa ludzi za z gruntu złych, potrzebuje przymusu; kto poważnie traktuje ich prospołeczną naturę, może budować na dobrowolności.

Dlaczego odrzucamy przymus kolektywny

Rdzeń przymusu w kolektywizmie uważamy za drogę fałszywą – z trzech powodów, które ciągną się w poprzek dziejów filozofii:

Comte. Socjolog Auguste Comte, który około 1851 roku ukuł pojęcie „altruizmu”, związał je z podporządkowaniem jednostki woli masy – dla zabezpieczenia porządku, w razie potrzeby presją i przemocą. Kto nie przyłącza się dobrowolnie do panujących wyobrażeń o wartościach, ma zostać do tego zmuszony. Właśnie ta linia prowadzi – jak pokazuje Tobias Alke w swojej książce – aż do nowoczesnych modeli „karania altruistycznego”: prospołeczności wymuszanej karą, zamiast rosnącej z przekonania. (Więcej o pojęciu i stanie badań w haśle altruizm.)

Nietzsche. Friedrich Nietzsche nazywał moralność, która żąda poświęcenia siebie i podporządkowania, „moralnością niewolniczą”, a masę zwalczającą każde odstępstwo – „stadem”. Jego krytyka uświadamia kolektywistyczne struktury władzy, które za pozornie bezinteresowną fasadą wywierają presję (więcej pod hasłem miłość bliźniego i altruizm).

Laozi. Już 2600 lat temu Laozi ujął to celnie – myśl, która przenika dzieło Haralda Alkego:

„Im bardziej gubi się porządek etyczny, tym więcej potrzeba rozporządzeń i praw. Im więcej wydaje się rozporządzeń, tym bardziej rozpada się porządek naturalny”.

W naszym ujęciu kryje się w tym trwałe doświadczenie: prawdziwych wartości nie da się nakazać. Im bardziej etyka gubi się od wewnątrz, tym więcej zewnętrznej moralności, reguł i kontroli wstępuje na jej miejsce – i tym bardziej dusi się to, co samo z siebie by niosło.

Ale też nie nagi egoizm

Kto odrzuca przymus kolektywny, nie jest przez to zwolennikiem bezwzględnej korzyści własnej. Przeciwnie:

• Harald Alke krytykuje w „Die Ethik des Neuen Menschen” ostro bezwzględną chciwość, która idzie kosztem innych – na przykład tam, gdzie jakiejś władzy „nie chodzi w pierwszej kolejności o stworzenie czegoś sensownego, lecz o kontrolę i władzę nad ludźmi i państwami”. Jego miara jest nadzwyczaj prosta: „Czyń dobro, nie krzywdź nikogo – także siebie samego”.
• Tobias Alke krytykuje uekonomicznienie pomagania: gdzie gotowość do pomocy myślana jest już tylko jako czynnik kosztowy, a człowiek już tylko jako maksymalizujący zysk kalkulator, tam gubi się to, co międzyludzkie. Także to jest formą rozkładania porządku naturalnego.

Rzecz istotna: nie wyklucza to konkurencji, a egoizm nie zostaje potępiony. Zdrowa korzyść własna – troska o siebie, reprezentowanie własnych interesów – jest uprawniona i stanowi warunek naszej tożsamości (zob. troska o siebie). Problematyczna staje się dopiero wtedy, gdy idzie kosztem innych.

Nasza trzecia droga: dobrowolnie i indywidualnie

Między przymusem kolektywnym a drapieżnym egoizmem leży nasze właściwe stanowisko. Tobias Alke zagęścił je w jednym zdaniu:

„Wspólnota tak samo nie stoi ponad jednostką, jak jednostka nie stoi ponad wspólnotą”.

Jedno i drugie jest równie ważne. Człowiek nie jest wart więcej ani mniej dlatego, że stoi w jakimś porządku wyżej albo niżej. Z tej równorzędności wynika trzecia droga: dobrowolna, indywidualnie odpowiedzialna prospołeczność – niesiona przez wewnętrzną etykę i świadomość odpowiedzialności, a nie przez rozporządzenie i karę.

Pokazuje się ona konkretnie we wzajemnym dawaniu i braniu (wzajemność), we wspólnocie, która nas wzmacnia, oraz w żywej miłości bliźniego – zawsze dobrowolnie, nigdy przez presję, winę czy lęk. Tak rozumiany indywidualizm nie jest przeciwieństwem poczucia wspólnoty, lecz jego warunkiem: tylko ten, kto zaczyna od siebie samego i działa z własnego przekonania, wnosi coś, co ma trwanie.

Nie chodzi o ustrój, lecz o dojrzałość

Myśl ostatnia i ważna – w naszym ujęciu rozstrzygająca. Historia sugeruje, że każdy ustrój polityczny prędzej czy później skłania się ku nadużyciom: władza przyciąga władzę, porządki zastygają, a aparaty zaczynają służyć samym sobie zamiast ludziom. Ekonomista Mancur Olson opisał, jak dojrzałe społeczeństwa z czasem przenikane są przez koalicje interesów i podziału, które paraliżują całość. Żadna etykieta – czy „lewicowa”, czy „prawicowa”, czy plan, czy rynek – nie jest przed tym zabezpieczona.

Wynika z tego dla nas trzeźwy wgląd: nie istnieje ten jeden właściwy ustrój, który zdejmie z nas dojrzałość. Właściwą ochroną przed nadużyciem nie jest lepsza konstytucja ani lepszy władca, lecz dojrzałość i odpowiedzialność samych ludzi. Właśnie to jest łukiem z powrotem do początku: tak jak miłości bliźniego nie da się zarządzić, tak samo wolnego i sprawiedliwego porządku nie da się wymusić z góry – zależy on od tego, czy jednostki są gotowe przyjąć odpowiedzialność i działać wedle wewnętrznej etyki.

Nie jest to powód do rezygnacji, lecz zachęta: kto zaczyna od siebie samego, nie jest wydany zmianie na łaskę. Dojrzałość rośnie – u jednostki tak samo jak w społeczeństwie.

Autoren: D. Harald Alke, Tobias O. R. Alke