Miłość bliźniego i altruizm

Miłość bliźniego znaczy po prostu: być dla innych dobrowolnie i bezinteresownie – wysłuchać, przyłożyć rękę, nie zostawić kogoś samego. Fachowym określeniem tego jest altruizm. W Instytucie Kyborg rozumiemy to jako praktyczną, swobodnie wybraną wartość – nie jako odległy ideał i wyraźnie nie jako przymus, lecz jako coś, co pokazuje się w konkretnym współbyciu.

Altruizm – w prostych słowach

„Altruizm” brzmi akademicko, oznacza jednak coś całkiem codziennego: bezinteresowność. Słowo jest nawet stosunkowo młode. Powstało w XIX wieku jako pojęcie przeciwstawne wobec egoizmu, czystej korzyści własnej. Sama rzecz jest prastara: w mowie codziennej nazywamy ją miłością bliźniego.

Nie chodzi o rzadki, bohaterski wyjątek, lecz o całkiem zwyczajną gotowość, by w codzienności myśleć także o dobru innych. Miłość bliźniego nie potrzebuje wielkiego programu – zaczyna się w bliskim otoczeniu, przy ludziach, z którymi rzeczywiście ma się do czynienia.

Dobrowolnie – nie pod przymusem

Słowo ukuł w 1851 roku Auguste Comte, jeden z założycieli socjologii, w dziele Système de politique positive. Jakkolwiek pojęcie jest pożyteczne: program porządku Comte’a uważamy za drogę fałszywą – jednostka ma się w nim wpisać w porządek kierowany z góry, a tak rozumiany altruizm łatwo staje się, naszym zdaniem, środkiem porządku i nacisku zamiast dawaniem z własnej woli. Więcej: Altruizm u Comte’a.

Właśnie tu wchodzi Friedrich Nietzsche: jego krytyka „moralności niewolniczej” i „kapłanów ascetycznych” pokazuje bezinteresowność, która żąda utraty siebie i podporządkowania. W dziele Poza dobrem i złem (§ 55) opisuje „drabinę religijnego okrucieństwa”: „w moralnej epoce ludzkości” składano w ofierze „najsilniejsze instynkty”, jakie się posiadało, własną „naturę”. Przeciwstawia jej dawanie z nadmiaru, „cnotę darzącą” – i sam nazywa ją samolubstwem, które określa jako „zdrowe i święte” (Tako rzecze Zaratustra I, „O cnocie darzącej”). To, co my nazywamy altruizmem z nadmiaru, Nietzsche nazywa więc samolubstwem. Nasz własny wniosek idzie dalej niż Comte, który uważał skłonności życzliwe za wrodzone, lecz słabe: człowiek jest u podstaw istotą prospołeczną. Gotowości do pomocy nie trzeba więc wymuszać; ona już jest.

Etyka żywa zamiast nałożonej moralności

To, że prawdziwa bezinteresowność musi przychodzić od wewnątrz, jest także rdzeniem dzieła D. Haralda Alkego „Die Ethik des Neuen Menschen” (1993). Rozróżnia on jasno:

• Etyka jest wewnętrzną, swobodnie wyrosłą postawą, która określa nasze obchodzenie się z innymi, z przyrodą – i z nami samymi.
• Moralność to ustanowione z zewnątrz, zależne od czasu i kultury reguły; łatwo zastygają w przepisy i rozpadają się pod presją i lękiem.

Już Laozi ujął to celnie: „Im bardziej gubi się porządek etyczny, tym więcej potrzeba rozporządzeń i praw”. Prawdziwej miłości bliźniego nie da się więc zarządzić – wyrasta ona z wewnętrznej postawy. To jest most między akademickim badaniem altruizmu (które zamiast nałożonej moralności domaga się żywej etyki altruizmu) a duchową tradycją Instytutu Kyborg.

Pomaganie leży człowiekowi w naturze

Gotowość do pomocy nie jest niczym doprawionym. Badania z kilku dziedzin – od biologii zachowania po psychologię rozwojową – pokazują zachowania prospołeczne, czyli pomocowe, już u małych dzieci oraz u bliskich krewnych w świecie zwierząt.

To ujęcie Instytut Kyborg pogłębił naukowo: w swojej książce fachowej „Ausgewählte Perspektiven des Altruismus” (2017) Tobias Alke przeanalizował ponad 650 prac z socjologii, filozofii, antropologii, psychologii i ekonomii. Jego wniosek prowadzi z dala od nakazanego altruizmu, który widzimy w programie porządku Comte’a i nazywamy kolektywistycznym – ku indywidualnemu, dobrowolnemu altruizmowi, niesionemu przez dalekowzroczność i przez to, że uczucia są nam kompasem poczucia wspólnoty (zob. empatia).

Troska o siebie należy do rzeczy

Miłość bliźniego bywa czasem opacznie rozumiana jako czyste poświęcenie siebie. Nią nie jest. W Instytucie Kyborg obowiązuje prosta formuła skrócona:

„Czyń dobro, nie krzywdź nikogo – także siebie samego”. — D. Harald Alke, Die Ethik des Neuen Menschen

Kto chce być dla innych trwale, musi zadbać także o siebie samego – inaczej własna siła pracuje na pusto. Troska o siebie nie jest zatem sprzecznością wobec miłości bliźniego, lecz jej warunkiem. Także w dyskusji fachowej obowiązuje: bezinteresowność potrzebuje granic, inaczej przechyla się w utratę siebie. A prawdziwe zwrócenie się ku drugiemu powstaje dobrowolnie – nigdy przez presję, winę czy lęk.

Wspólnota: dawanie jako obieg

Miłość bliźniego pozostaje ideą, dopóki nie ma miejsca, w którym staje się skuteczna. Tym miejscem jest wspólnota, która nas wzmacnia. W stabilnym otoczeniu przyjaciół i krewnych wzajemna troska staje się konkretna – i właśnie to otoczenie w sposób wykazany przyczynia się do dobrego samopoczucia.

Już socjolog Marcel Mauss opisywał dawanie i branie (wzajemność) jako coś, co ustanawia spójność społeczną. Kto daje, wzmacnia otoczenie, przez które sam jest niesiony – troska nie jest ulicą jednokierunkową, lecz obiegiem, w którym wszyscy uczestnicy stają się stabilniejsi.

Wartości zamiast zdań wiary

Miłość bliźniego jest pojęciem o długiej historii religijnej, nie jest jednak związana z określonym wyznaniem – a już na pewno nie z jej wymuszaniem. Jako podstawowa postawa etyczna odnajduje się w wielu tradycjach; pokrewne pytania omawia hasło religia.

Należy do tego myśl o odpowiedzialności: że nasze działanie ma następstwa, które wracają do nas. W „Etyce Nowego Człowieka” opisywane jest to przyczyną i skutkiem – w wielu kulturach nazywanymi karmą. Kto daje dobro, działa poza granicami chwili. W Instytucie Kyborg rozumiemy dlatego miłość bliźniego i altruizm światopoglądowo otwarcie i dobrowolnie – jako osadzone w rzeczywistości wartości, które można sprawdzić i ćwiczyć we własnym życiu, niezależnie od tego, w co poza tym się wierzy.

Więcej od Instytutu Kyborg w wyszukiwarce Google — Preferowane źródło w Google↗

Autor: Tobias O. R. Alke, D. Harald Alke