Drżenie (tremor)

Drżenie (tremor) to mimowolny, rytmiczny ruch części ciała – najczęściej dłoni, rzadziej głowy, głosu lub nóg. Delikatne drżenie towarzyszy każdemu człowiekowi. Najczęstszą chorobową postacią jest drżenie samoistne, nazywane też pierwotnym: drżenie bez innej rozpoznawalnej przyczyny, które nasila się z wiekiem i dla wielu osób oznacza przede wszystkim jedno – trudność przy codziennych czynnościach, takich jak pisanie, picie czy jedzenie.

Jakie są rodzaje drżenia?

Wytyczna neurologiczna odróżnia drżenie fizjologiczne, które leży u podstaw każdego ruchu i zwykle jest ledwo widoczne, od drżenia patologicznego (chorobowego).

• Nasilone drżenie fizjologiczne: zdenerwowanie, zimno, wyczerpanie, dużo kawy, nadczynność tarczycy albo niektóre leki mogą sprawić, że zwykłe drżenie staje się wyraźnie widoczne. Jeśli trwa dopiero od tygodni lub miesięcy, ma zazwyczaj przyczynę, którą można leczyć.
• Drżenie samoistne (pierwotne): drżenie obu dłoni i rąk podczas utrzymywania pozycji i przy ruchach, które trwa co najmniej trzy lata i dla którego nie znaleziono innej choroby jako przyczyny.
• Drżenie przy innych chorobach: na przykład w chorobie Parkinsona (typowe jest drżenie w spoczynku), po urazach lub zaburzeniach ukrwienia mózgu, przy zaburzeniach przemiany materii.

Jak często występuje drżenie samoistne?

To najczęstsze zaburzenie ruchowe u dorosłych. Ogólnoświatowa analiza wielu badań (Louis i Ferreira 2010) szacuje odsetek osób dotkniętych na niemal 1% populacji, a po 65. roku życia na około 4,6%. Według wytycznej u ponad 30% osób powyżej 80. roku życia występuje drżenie chorobowe. U wielu chorych drżały już ręce rodziców lub rodzeństwa – wytyczna podaje rodzinne występowanie u 40–70% osób.

Kiedy drżenie warto wyjaśnić z lekarzem?

Drżenie warto skonsultować z lekarzem, gdy

• pojawia się na nowo albo wyraźnie się nasila,
• dotyczy tylko jednej strony ciała albo występuje w spoczynku,
• łączy się z innymi dolegliwościami (np. niepewnością chodu, spowolnieniem, kołataniem serca, utratą masy ciała),
• ogranicza codzienność – przy pisaniu, piciu, jedzeniu lub w pracy.

Pierwszym miejscem jest lekarz rodzinny (POZ), a do dokładnej oceny – neurolog. Ważne jest, by znaleźć przyczyny poddające się leczeniu i odróżnić drżenie samoistne od innych chorób.

Jakie metody leczenia wymienia wytyczna?

Wytyczna Niemieckiego Towarzystwa Neurologicznego (S2k, 2022) opisuje przy drżeniu samoistnym postępowanie stopniowe. O tym, które leczenie jest odpowiednie w konkretnym przypadku, decyduje lekarz specjalista wspólnie z osobą chorą.

1. Leki: propranolol i prymidon (ten drugi poza pierwotnym zakresem rejestracji) oraz topiramat. U części chorych zmniejszają drżenie, często nie całkowicie, i mają działania niepożądane, które ocenia lekarz.
2. Głęboka stymulacja mózgu: osobom ciężko dotkniętym, którym leki nie pomagają w wystarczającym stopniu, powinno się ją według wytycznej zaproponować. Do wzgórza wprowadza się elektrody sterowane przez stymulator; zabieg można dostosowywać i jest odwracalny.
3. Skupiona wiązka ultradźwięków (MRgFUS): osobom z drżeniem samoistnym opornym na leki powinno się według wytycznej zaproponować leczenie jednostronne, jeśli poprawa po jednej stronie może podnieść jakość życia. Leczenie obustronne ma na razie odbywać się wyłącznie w ramach badań.

A konopie? Niektóre osoby z drżeniem opisują, że konopie łagodzą ich drżenie lub towarzyszące mu napięcie – odczucia różnią się u poszczególnych osób. W badaniach kontrolowanych poprawy dotąd nie udało się zmierzyć: przy drżeniu samoistnym małe badanie z placebo z THC i CBD nie wykazało efektu (Longardner i in. 2025, tylko sześć osób w analizie, a więc wynik wstępny); podobnie jednorazowa dawka CBD. Przy drżeniu w stwardnieniu rozsianym wytyczna odradza THC; nieco lepsze odczuwane działanie przypisuje prawdopodobnie psychicznemu efektowi substancji. Konopie jako lek są dostępne wyłącznie na receptę – osoby, które to rozważają, prosimy o rozmowę z lekarzem prowadzącym, także ze względu na interakcje z innymi lekami i zdolność do prowadzenia pojazdów.

Z naszego bliskiego otoczenia znamy przypadek, w którym przepisany przez lekarza preparat z przewagą THC wyraźnie łagodzi dolegliwości. Znaleziono go dopiero po tym, jak pod opieką lekarza wypróbowano kilka preparatów i dawek – u tej osoby jeden z nich działa zdecydowanie najlepiej. To pojedyncze doświadczenie, nie dowód i nie zalecenie. Pokazuje jednak, dlaczego warto omówić tę kwestię z lekarzem prowadzącym i że reakcja może być bardzo indywidualna.

Jak działa skupiona wiązka ultradźwięków?

Pacjent leży przytomny w rezonansie magnetycznym i ma na głowie hełm z ponad tysiącem źródeł ultradźwięków. Ich fale są skupiane w punkcie wielkości kilku milimetrów we wzgórzu, stacji przekaźnikowej dla sygnałów wywołujących drżenie. Najpierw punkt jest tylko lekko podgrzewany i sprawdza się, czy drżenie słabnie; potem tkanka w tym miejscu zostaje celowo i trwale wyłączona. Nie ma cięcia ani implantu – ale zmiany w mózgu, inaczej niż przy głębokiej stymulacji mózgu, nie da się cofnąć.

Co pokazują badania: w kontrolowanym badaniu Eliasa i współpracowników (New England Journal of Medicine, 2016) z udziałem 76 osób, którym co najmniej dwa leki nie pomogły wystarczająco, wynik drżenia ręki spadł po trzech miesiącach z 18,1 do 9,6 punktu; w grupie porównawczej z zabiegiem pozorowanym pozostał prawie bez zmian (z 16,0 do 15,8). Poprawa utrzymywała się po dwunastu miesiącach. Częstymi działaniami niepożądanymi były niepewność chodu (36%) oraz mrowienie lub drętwienie (38%); po roku utrzymywały się jeszcze odpowiednio u 9% i 14% leczonych. Badanie było finansowane m.in. przez producenta urządzenia.

Ocena w Niemczech: niemiecki Wspólny Komitet Federalny (G-BA) uznał w 2021 roku korzyść za wystarczająco udowodnioną u osób z drżeniem samoistnym opornym na leki, dla których głęboka stymulacja mózgu nie wchodzi w grę. U osób, które mogłyby też otrzymać głęboką stymulację mózgu, porównanie obu metod nie jest dotąd wystarczająco udokumentowane.

Gdzie się leczy? Metodę oferują pojedyncze ośrodki – w Niemczech na przykład Klinika Uniwersytecka we Fryburgu od maja 2025 roku; berlińska Charité zapowiedziała rozpoczęcie na 2027 rok (stan na październik 2026). Dostępność i kwestię kosztów w Polsce (NFZ) najlepiej wyjaśnić z neurologiem lub z danym ośrodkiem.

Jak z drżeniem postępuje się w innych krajach?

W zasadniczych kwestiach zalecenia na świecie są zgodne: najpierw stosuje się leki – propranolol i prymidon wszędzie stoją na pierwszym miejscu – a zabieg rozważa się dopiero wtedy, gdy co najmniej dwa leki nie pomogły wystarczająco. Międzynarodowe Towarzystwo Zaburzeń Ruchowych (MDS) w przeglądzie z 2019 roku ocenia jednostronną głęboką stymulację mózgu, talamotomię i skupioną wiązkę ultradźwięków jako „prawdopodobnie przydatne”; w przypadku drżenia głowy i głosu uznaje dane z badań za niewystarczające.

Różnice dotyczą przede wszystkim tego, kiedy który zabieg wchodzi w grę i kto za niego płaci:

• Polska: zabiegi skupioną wiązką ultradźwięków wykonuje się według doniesień prasy fachowej m.in. w Warszawie; dostępna jest także głęboka stymulacja mózgu. Kwestię finansowania przez NFZ najlepiej wyjaśnić z neurologiem lub z danym ośrodkiem.
• Francja: urząd zdrowia HAS ocenił w 2024 roku jednostronne leczenie skupioną wiązką ultradźwięków. Według tej oceny wchodzi ono w grę nie tylko wtedy, gdy głęboka stymulacja mózgu jest wykluczona, lecz – po wspólnej decyzji lekarza i pacjenta – także wtedy, gdy ktoś woli metodę bez operacji; leczenie odbywa się wyłącznie w wyspecjalizowanych ośrodkach i z obowiązkowym rejestrem.
• Wielka Brytania: angielska publiczna służba zdrowia (NHS England) finansuje głęboką stymulację mózgu, talamotomię i skupioną wiązkę ultradźwięków. Na mocy regulacji z lipca 2026 roku dochodzi jednostronna radiochirurgia (Gamma Knife) – jako kolejny stopień dla osób, dla których ani stymulacja, ani skupiona wiązka ultradźwięków nie są odpowiednie. MDS w 2019 roku uznawało dane na ten temat za jeszcze niewystarczające.
• USA: amerykański urząd FDA dopuścił skupioną wiązkę ultradźwięków w 2016 roku do leczenia jednej strony ciała, a w 2022 roku także drugiej – z co najmniej dziewięciomiesięczną przerwą.
• Hiszpania: raport oceniający dla ministerstwa zdrowia (2026) uznaje jednostronne leczenie skupioną wiązką ultradźwięków za skuteczne, choć przy słabej jakości danych; działa ono słabiej niż głęboka stymulacja mózgu i jest możliwością dla osób, u których zabieg inwazyjny nie wchodzi w grę.
• Inne kraje: według producentów i prasy fachowej metoda jest dostępna m.in. także w Japonii, Australii, Kanadzie, Izraelu i we Włoszech; kwestia refundacji jest uregulowana różnie – we Włoszech na przykład zależnie od regionu.

W sprawie konopi różnic nie ma: żadna z przeanalizowanych tu wytycznych nie zaleca kannabinoidów w leczeniu drżenia. I wszędzie obowiązuje to samo: o tym, która droga jest właściwa w konkretnym przypadku, decyduje lekarz neurolog.

Jak tradycyjna medycyna chińska postrzega drżenie?

W tradycyjnej medycynie chińskiej (TCM) drżenie nazywa się 颤证 – „zespół drżenia”. Podstawowa formuła pochodzi z Huangdi Neijing, „Kanonu medycyny Żółtego Cesarza”: „诸风掉眩，皆属于肝” – wszystko, co się chwieje, drży i wywołuje zawroty głowy, należy do „wiatru”, a więc do wątroby. Drżenie rozumie się jako „wewnętrznie poruszony wiatr wątroby” (肝风内动): ścięgna i naczynia nie są dostatecznie odżywiane, a przyczyną jest najczęściej niedobór – na przykład krwi wątroby, yin wątroby i nerek albo qi i krwi.

TCM rozróżnia przy tym kilka wzorców, między innymi wznoszący się „wiatr-yang” z drażliwością i zawrotami głowy, niedobór qi i krwi z wyczerpaniem czy osłabienie w starszym wieku z zapominaniem. Leczy się zależnie od wzorca – recepturami ziołowymi i akupunkturą.

To samodzielny, rozwijany od ponad dwóch tysięcy lat sposób patrzenia, który istnieje obok współczesnej neurologii – z własnym spojrzeniem na człowieka. Na temat skuteczności tych metod w drżeniu istnieje dotąd niewiele małych badań; to hasło nie wypowiada się w tej sprawie. Utrzymujące się lub nasilające drżenie warto skonsultować z neurologiem.

Co pomaga w codzienności?

Wiele osób znajduje własne sposoby, by żyć z drżeniem: cięższe kubki i sztućce, słomki, pisanie grubszymi długopisami, klawiatura zamiast pisma odręcznego. Terapia zajęciowa (ergoterapia) może takie pomoce celowo wypracować.

Nasze ujęcie: zdenerwowanie i napięcie często nasilają drżenie – zna to każdy, kto przy innych musi utrzymać filiżankę albo złożyć podpis. Spokojne chwile, medytacja czy trening autogenny mogą pomóc spokojniej podchodzić do takich sytuacji. To podpowiedź dotycząca radzenia sobie ze stresem, a nie leczenie drżenia – nie zastępuje ani konsultacji lekarskiej, ani terapii. Więcej o starzeniu się i jego zmianach w haśle Starzenie się, o dolegliwościach dotyczących układu nerwowego w haśle Problemy z nerwami.

Uwaga: tekst ten oddaje osobiste, światopoglądowe spojrzenie i nie jest poradą medyczną. Nie zastępuje lekarskiej diagnozy ani leczenia. W sprawach zdrowotnych prosimy zwrócić się do lekarki, lekarza lub apteki; przepisanych leków prosimy nie odstawiać samowolnie.

Więcej od Instytutu Kyborg w wyszukiwarce Google — Preferowane źródło w Google↗

Autor: Tobias O. R. Alke