Osiem obwodów świadomości

Osiem obwodów świadomości to model amerykańskiego autora Roberta Antona Wilsona (1932–2007), sięgający prac Timothy’ego Leary’ego. Opisuje on ludzką świadomość jako następstwo warstw: każdy poziom dokłada nową zdolność, nie znosząc poziomów pod nim. Przedstawiamy go tu jako światopoglądowy model porządkujący – jako mapę, nie jako sposób pomiaru.

Wyraźnie na wstępie: ten model porządkuje stany, a nie ludzi. Każdy z nas przechodzi w ciągu dnia przez kilka poziomów – przy jedzeniu, w pracy, w sporze, w ciszy. Nadaje się do umiejscowienia siebie; jako miara wartości innych ludzi się nie nadaje i tak też nie jest tu pomyślany.

Osiem poziomów w przeglądzie

1. Przetrwanie. To, co najbardziej podstawowe: jeść, oddychać, wydać potomstwo. Kieruje nami tam, gdzie chodzi o bezpieczeństwo i zaopatrzenie – także wtedy, gdy żadnego niedostatku dawno już nie ma.
2. Terytorium i ranga. Wyznaczanie własnego obszaru oraz pytanie, kto stoi wyżej. Kształtuje rywalizację, sprawy statusu i wiele sporów, w których pozornie chodzi o rzecz samą.
3. Myślenie i mowa. Narzędzia, pojęcia, plany, przekazywanie wiedzy. Tu zaczyna się to, co właściwie ludzkie – a zarazem możliwość zwiedzenia samego siebie słowami.
4. Porządek społeczny. Reguły, role, moralność, instytucje. Ten poziom dopiero umożliwia współżycie w wielkiej liczbie. Jest więc cenny, a nie tylko ograniczeniem.
5. Odpowiedzialność za siebie. Człowiek zaczyna obserwować własne reakcje, zamiast tylko za nimi podążać. Tu należą medytacja, sprawdzanie siebie i każda poważna praca nad własnym postrzeganiem – choćby z modelem takim jak analiza transakcyjna.
6. Świadoma zmiana. Kto zna własne wzorce, może je przepisać, zamiast je znosić. Sama wiedza tu nie wystarcza – trzeba ją ćwiczyć.
7. Więź. Doświadczenie bycia częścią większego związku życia. Wrogość traci tu sens, ponieważ ten drugi przestaje jawić się jako obcy.
8. Jedność. Doświadczenie, w którym przywykłe granice przestrzeni, czasu i osoby stają się przepuszczalne. Niewiele da się o tym powiedzieć sensownie; przekazy wszystkich kultur mówią o tym w obrazach.

Poziomy od piątego do ósmego opisują doświadczenia, których nie da się zmierzyć. Oddajemy je jako to, czym są: spojrzenie światopoglądowe, które podziela wielu ludzi ponad kulturami i tysiącleciami – nie ustalenie naukowe.

Dlaczego poziomy się wzajemnie nie zastępują

Rozpowszechnionym nieporozumieniem byłoby uznać poziomy niższe za przezwyciężone. Pozostają one w pełni w mocy. Kto jest głodny, myśli gorzej; kto czuje się zagrożony, broni swojego terytorium, niezależnie od tego, ile medytował. Model nie jest więc wspinaczką, którą się kończy, lecz opisem tego, co właśnie prowadzi.

Stąd bierze się jego praktyczny pożytek. Pytanie nie brzmi na którym stopniu stoję?, lecz który poziom właśnie tu rozstrzyga – i czy jest tym właściwym? Spór, w którym rzekomo chodzi o rzecz, a w istocie o rangę, nie rozwiąże się rzeczowymi argumentami.

Dlaczego nowe napotyka opór

Wilson opisuje – miejscami bardzo ostro – że porządek czwartego poziomu odpiera wszystko, co poza niego wykracza. W samej rzeczy trafia w coś prawdziwego: kto coś zmienia, niemal zawsze napotyka opór.

Ten opór odczytujemy jednak inaczej niż on. Z reguły nie jest to złość, lecz troska: kto sam się boi, przekazuje strach dalej, często w postaci ostrzeżeń i drwin. Jest to przykre, ale to co innego niż wrogość – i pomaga to rozróżniać. Kto konstruuje sobie przeciwnika, wiąże z nim swoją siłę (zob. strach i lęk). A kto wybiera drogę inną niż jego otoczenie, niech ma na uwadze: inni mają do swojej takie samo prawo.

Olbrzymy wychowane przez karły

Od Wilsona pochodzi zdanie, że jesteśmy „olbrzymami, które zostały wychowane przez karły i dlatego przywykły chodzić przygarbione”. Opisuje ono, jak wcześnie ludzie uczą się pozostawać poniżej swoich możliwości (zob. ukształtowanie).

Zdanie to jest obrazem, a nie wyrokiem o wychowujących. Z reguły przekazali oni dalej to, czego sami się nauczyli. Kto bierze je za dowód własnej wyższości, zamienił tylko garb na inną wadę postawy.

Co to znaczy w praktyce?

• Zadać pytanie o poziom – nie kim jestem?, lecz co tu właśnie rozstrzyga?
• Najpierw potrzeby podstawowe. Na pusty żołądek i bez snu żaden z wyższych poziomów nie jest do wzięcia (zob. troska o siebie).
• Nie brać oporu do siebie. Najczęściej jest to przekazana dalej troska.
• Stosować model do siebie. Jako etykieta dla innych czyni szkodę.
• To pozostaje modelem. Mapa porządkuje teren; nie jest terenem (zob. świadomość i duch).

Autor: D. Harald Alke