Analiza transakcyjna

Analiza transakcyjna – w skrócie AT – to model rozwoju osobowości, który w latach 60. XX wieku opracował amerykański lekarz Eric Berne. Jej myśl przewodnia jest prosta: w każdym człowieku działa kilka wewnętrznych stanów, a my przechodzimy między nimi, zwykle tego nie zauważając. Kto zauważy, z którego stanu właśnie mówi, odzyskuje swobodę wyboru.

Na wstępie rzecz ważna: przedstawiamy AT jako model do obserwowania siebie, nie jako postępowanie diagnostyczne. To mapa, a nie teren. Przy utrzymującym się obciążeniu psychicznym, przy depresji czy lęku właściwym miejscem jest opieka lekarska lub psychoterapeutyczna.

Trzy stany Ja

AT wyróżnia trzy wewnętrzne stany, z których człowiek może działać:

• Ja-Rodzic – przejęte zdania, reguły i oceny. Powtarzamy to, co nam pokazano: napominająco, troskliwie, czasem jedno i drugie naraz.
• Ja-Dorosły – część sprawdzająca, obecna tu i teraz. Postrzega to, co rzeczywiście zachodzi, i stosownie do tego decyduje.
• Ja-Dziecko – to, co przeżyte i odczute wcześnie: ciekawość i radość zabawy równie dobrze jak upór, uraza i przystosowanie.

Żaden z tych stanów nie jest sam w sobie dobry ani zły. Rozstrzyga to, czy pasuje do sytuacji. Ja-Rodzic jest na swoim miejscu przy łóżeczku dziecka, a rzadko w rzeczowej dyskusji. Użyteczne pytanie nie brzmi więc Kim jestem?, lecz Kim właśnie jestem – i czy chcę tu być właśnie tym?

Zakazy: zdania, które stały się wewnętrzną regułą

Dzieci uczą się nie tylko z tego, co się im tłumaczy, lecz przede wszystkim z tego, co słyszą często. AT nazywa takie zdania zakazami albo skryptami. Bywają na ogół dobrze pomyślane i mają dopasować dziecko do otoczenia – działają jednak dalej, gdy ich czas dawno minął. Każdy zakaz ma swój odpowiednik, przyzwolenie:

Przepisanie takiego zdania AT nazywa metaprogramowaniem. Rzecz to niewidowiskowa i wymaga powtarzania: zdanie ćwiczone przez dwadzieścia lat nie ustąpi w jedno popołudnie. Ustępuje wtedy, gdy zauważy się je w chwili, gdy się pojawia – i przeciwstawi mu to drugie.

Uczucia zastępcze

Ludzie chcą czuć. Tam, gdzie brakuje dobrych uczuć – radości, ciekawości, powodzenia, zadowolenia – wchodzą uczucia zastępcze: złość, zmartwienie, poczucie winy, wstyd, urazy. AT nazywa je uczuciami zastępczymi. Są znajome, są pod ręką i wypełniają miejsce, w którym brakuje czegoś innego.

Kto wzrastał w otoczeniu, gdzie przechodzono głównie między takimi namiastkami, po prostu niewiele innego widział. Nie jest to ani wina, ani wada. Użyteczne pytanie brzmi: jakiego prawdziwego uczucia tu właśnie brakuje – i czego by ono wymagało? (zob. ukształtowanie oraz troska o siebie).

Gry, w które grają ludzie

Berne nazwał powtarzalne wzorce relacji grami. Nie chodzi o zabawę, lecz o utarty przebieg o przewidywalnym końcu, w którym obie strony znają swoją rolę. Najbardziej znana to Tak, ale: ktoś przedstawia swój problem, wszyscy proponują rozwiązania, po każdym pada tak, ale – i na końcu wszystko zostaje po staremu. Szukane było nie rozwiązanie, lecz uwaga.

Inne biegną podobnie: Gdyby nie ty (oddanie komuś własnej niezdecydowania), Czyż to nie okropne (wspólne obniżanie nastroju, aż wszystkim jest źle), Ja przecież tylko chcę ci pomóc (wywieranie wpływu pod znakiem troski).

Dwie uwagi są nam tu ważne. Po pierwsze: te wzorce są opisami, a nie etykietami dla innych ludzi. Kto używa ich do szufladkowania bliźnich, obrócił model przeciwko niemu samemu – obserwuje się nim najpierw siebie. Po drugie: rozpoznać wzorzec to jeszcze nie móc go od razu odłożyć. To znaczy tylko tyle, że następnym razem jest wybór.

Co model potrafi – a czego nie

AT dobrze wyjaśnia, jak przebiega dane zachowanie. Gorzej wyjaśnia, dlaczego określony człowiek stał się właśnie taki – do tego trzeba by jego własnej historii. I jak każdy model jest abstrakcją: porządkuje rzeczywistość, nie jest rzeczywistością. Kto bierze go za ostateczny, zrobił z mapy teren.

Wedle naszego spojrzenia jego praktyczna wartość leży dokładnie tam, gdzie pozostaje skromny: uwidacznia automatyzmy. A to warunek wstępny wszystkiego dalszego – kto nie zna swoich wyćwiczonych reakcji, łatwo myli je z wewnętrznym prowadzeniem (zob. świadomość i duch). W szerszej ramie opisuje to również model ośmiu obwodów świadomości: analiza transakcyjna należy tam do narzędzi tego poziomu, na którym człowiek zaczyna obserwować własne reakcje, zamiast tylko za nimi podążać. Sam wgląd niesie jednak niedaleko; utrzymuje się dopiero wtedy, gdy jest ćwiczony (zob. trening mentalny).

Co to znaczy w praktyce?

• Zauważyć, kto właśnie mówi. Ja-Rodzic, Ja-Dorosły czy Ja-Dziecko – i czy to pasuje do sytuacji.
• Odwrócić jedno jedyne zdanie. Nie wszystkie naraz. To, które pojawia się najczęściej.
• Zwrócić uwagę na własne tak, ale. To najpewniejszy znak, że nie szuka się właśnie rozwiązania.
• Stosować model do siebie, nie do innych. Inaczej z narzędzia robi się zarzut.
• Przy utrzymującym się obciążeniu szukać pomocy fachowej. Model nie zastępuje leczenia.

Autor: D. Harald Alke