Stres, psychosomatyka i cholesterol

30.7.2026

Autor: Tobias O. R. Alke

Standpunkt ze źródłami. Akademicko wsparte umiejscowienie Tobiasa Alkego – rzeczowy stan badań, na końcu wyraźnie subiektywne spojrzenie społeczne. Wiedzę podstawową o pojęciu zawiera hasło leksykonu cholesterol.

Stres, hormony stresu ciała i cholesterol pozostają fizjologicznie w ścisłym związku. Ten tekst podsumowuje rzeczowo fachowy stan badań i uzupełnia go na końcu o wyraźnie subiektywne, krytyczne społecznie umiejscowienie.

Co opisuje model stresu Hansa Selyego?

Hans Selye (ojciec badań nad stresem) zdefiniował „ogólny zespół adaptacyjny (OZA)” (Zimbardo et al. 1983: 460), który opisuje stres jako stan, w którym zbiega się kilka objawów obciążających jednostkę w sferze społecznej, fizjologicznej i psychologicznej. OZA dzieli ten stan na 3 fazy: (1) „reakcję alarmową” (tamże), która udostępnia zasoby, by bronić się przed obciążeniem i budować siłę oporu (eustres), (2) „fazę odporności” (tamże: 461), w której utrzymywany jest opór wobec utrzymujących się i obciążających oddziaływań (eustres) oraz (3) „fazę wyczerpania” (tamże), która następuje, gdy faza odporności była utrzymywana zbyt długo i pojawiają się skrajne stany wyczerpania (dystres). Mogą się one wyrażać dolegliwościami psychosomatycznymi, „chorobami układu sercowo-naczyniowego” (Bamberg et al. 2007: 6), „problemami żołądkowymi [… ale też] negatywnym zachowaniem zdrowotnym” (tamże: 15). To może wyrażać się niezdrowym odżywianiem, ograniczeniem aktywności w czasie wolnym i redukcją kontaktów społecznych. Z tym związane są z reguły lęki, depresje, odmowa pracy i inne czynniki (por. Hillmann et al. 2007: 866, Crapo 1987: 27n, Bamberg et al. 2007: 15, Mörike/Mergenthaler 1970: 205nn, Zimbardo et al. 1983: 460nn).

Mimo to stres jest dla człowieka czynnikiem niezbędnym do życia, bo wspiera wydajność i odporność. Małe bodźce rozłożone na przestrzeni życia utrzymują jego siłę oporu. Trwały stres prowadzi jednak do niegroźnych, ale i ciężkich uszkodzeń ludzkiego organizmu.

Jaką rolę odgrywają hormony stresu?

W tym związku decydującą rolę odgrywają hormony kory nadnerczy (kortykosteroidy) i hormon „ACTH [z] przysadki” (Kleine/Rossmanith 2014: 28). Nadnercza produkują między innymi hormony „adrenalinę” (tamże: 250) i „kortyzol” (tamże: 292). Adrenalina (reakcja stresowa) wydzielana jest zwłaszcza w fazie 1, bo szybko udostępnia duże ilości energii, uwalniając zapasy tłuszczu i cukru z ich magazynów i podnosząc siłę oporu ponad normalny poziom. Podnosi ciśnienie krwi, zwiększa częstość akcji serca, wspiera zaopatrzenie ciała w tlen i zmniejsza procesy trawienne. Ponadto jest przeciwnikiem insuliny, która wspiera przemianę glukozy w tłuszcze i hamuje rozkład tłuszczów. Długofalowo, a więc od fazy 2, zadanie adrenaliny przejmuje jednak „kortyzol” (tamże: 235n) (trwały stres, przeciwzapalny). Nadmierne wydzielanie adrenaliny prowadzi długofalowo do tzw. choroby Cushinga (tamże: 379), która wiąże się m.in. ze skrajną otyłością (szczególnie wokół „tułowia” (tamże: 386)), „osłabieniem mięśni [… i] nadciśnieniem” (tamże) oraz zaburzeniami psychicznymi. Wydzielanie kortykosteroidów regulowane jest przez przysadkę i odwrotnie (por. Mörike/Mergenthaler 1970: 205nn, Kleine/Rossmanith 2014: 216):

„Tworzenie i wydzielanie ACTH jest z kolei utrzymywane w granicach przez obecność kortykoidów we krwi. […] Gdy jednak zawartość kortykoidów spada, wzrasta za to tworzenie ACTH i pobudza produkcję kortykoidów (system sprzężenia zwrotnego).” (Mörike/Mergenthaler 1970: 206)

Jak wiąże się to z cholesterolem?

Do wytwarzania steroidów (m.in. kortyzolu) kora nadnerczy potrzebuje cholesterolu. Tym samym podwyższone wartości cholesterolu mogą iść w parze także z podwyższonymi wartościami kortyzolu, przez co stres może odgrywać rolę przy podnoszeniu BMI (por. Kleine/Rossmanith 2014: 18nn). Jak ścisły jest ten związek w konkretnym przypadku, jest przedmiotem bieżących badań i nie należy go nadinterpretować.

W tym sensie stres jest w pierwszym rzędzie niezbędnym do życia składnikiem ludzkiego – a nawet ogólnie „zwierzęcego” – życia, bo może doprowadzać nas do najwyższych osiągnięć i dopiero przy zbyt wysokiej mierze może stać się niebezpieczny.

Jak umiejscawiamy to społecznie?

Z naszego subiektywnego punktu widzenia masa często wyostrzonych, negatywnych relacji w mediach przyczynia się do trwałego obciążenia wielu ludzi. Obserwujemy ponadto krytycznie, że wokół zdrowia i konsumpcji wiele pracuje się niepewnością i że na tej niepewności mogą współzarabiać różne interesy gospodarcze. Jest to umiejscowienie światopoglądowe, a nie medyczna ocena poszczególnych terapii czy podmiotów.

Uwaga: ten tekst oddaje osobiste, światopoglądowe spojrzenie i nie jest poradą medyczną. Nie zastępuje diagnozy ani leczenia lekarskiego. W sprawach zdrowotnych zwróć się proszę do lekarki, lekarza lub apteki; nie odstawiaj samowolnie przepisanych leków.